„Trzecia opcja” USA. Mechanizm amerykańskich tajnych operacji

W tym miejscu pojawia się Special Activities Center, czyli SAC (Centrum Działań Specjalnych CIA). Nie jest to zwykła jednostka specjalna ani prywatna armia agencji. W źródłach otwartych SAC opisywane jest jako paramilitarny i wykonawczy segment tajnych działań CIA, używany wtedy, gdy operacja wymaga pracy w terenie, lokalnych partnerów, rozpoznania, sabotażu albo użycia przemocy. Jawne materiały CIA potwierdzają, że Directorate of Operations (Dyrektoriat Operacyjny) prowadzi wywiad osobowy i w wyjątkowych sytuacjach może wykonywać działania tajne, na polecenie prezydenta.

SAC nie jest więc jedną „akcją komandosów”. To system oficerów operacyjnych, analityków, kontraktorów, lokalnych partnerów, informatorów, logistyków i zespołów ochronnych. W praktyce oznacza szkolenie lokalnych formacji, finansowanie partnerów, rozpoznanie celów, sabotaż, ewakuację źródeł, operacje wpływu i użycie przemocy.

Między dyplomacją a armią

Trzecia opcja pojawia się tam, gdzie rząd USA chce użyć siły albo wpływu, ale nie chce występować jako jawny autor działania. Armia działa w strukturze, którą państwo może pokazać, uzasadnić i politycznie obronić. SAC należy do świata operacji, których architektury państwo nie chce ujawniać. Łacińskie motto Tertia Optio „trzecia opcja” nie oznacza samowoli CIA. Oznacza mechanizm, w którym prezydent USA nie chce ograniczać się do dyplomacji, ale nie chce też uruchamiać jawnej operacji wojskowej.

Takie działania mogą obejmować wyszkolenie lokalnej formacji, finansowanie partnerów, przekazanie broni, wskazanie celu, przygotowanie sabotażu, przerzut ludzi albo pomoc sojusznikowi, którego Waszyngton nie chce oficjalnie wspierać wprost. Broń jest tylko jednym z narzędzi. Ważniejsze są dostęp, lokalne sieci, pieniądze, zaprzeczalność i zdolność zbudowania operacji tak, aby wykonał ją ktoś inny.

W trzeciej opcji sam skutek może być widoczny: zniszczony magazyn broni, zabity lider organizacji terrorystycznej, rozbita siatka albo lokalna formacja, która zaczyna skuteczniej uderzać w przeciwnika. Ukryta ma pozostać rola USA: kto zatwierdził działanie, kto je przygotował, kto wskazał cel, kto dostarczył narzędzia i kto odpowiada za skutki.

Prawo tajnej operacji

Dlatego w amerykańskim prawie tak ważne jest pojęcie „covert action”, czyli działania tajnego. Chodzi o operację rządu USA za granicą, której celem jest wpływanie na sytuację polityczną, gospodarczą albo wojskową w innym państwie przy jednoczesnym ukryciu roli Stanów Zjednoczonych. Kluczowe znaczenie ma „prezydenckie zatwierdzanie i raportowanie działań tajnych”. Covert action wymaga prezydenckiej decyzji autoryzującej. Prezydent musi uznać, że operacja wspiera cele polityki zagranicznej USA i bezpieczeństwo narodowe.

Kongresowa Służba Badawcza USA (CRS), w raporcie o definicjach covert action i clandestine activity wyjaśnia zasadniczą różnicę: w pierwszym przypadku ukrywana jest rola państwa stojącego za operacją, w drugim – sam fakt prowadzenia operacji. Tajna wojna nie zawsze polega więc na tym, że nikt nie widzi działania. Czasem wszyscy widzą skutek, lecz nie wiadomo, kto naprawdę go wywołał.

Tajne użycie siły ma procedurę, podstawę prawną i mechanizm nadzoru. Rada Bezpieczeństwa Narodowego USA pełni funkcję strategicznego filtra. Kontrola odbywa się jednak w małym kręgu ludzi zobowiązanych do milczenia. CRS w raporcie o nadzorze nad covert action wyjaśnia, że komisje wywiadu muszą być informowane o działaniach tajnych, ale w najbardziej wrażliwych sprawach zakres informacji może zostać ograniczony. Wiedza może trafić jedynie do tzw. ósemki obejmującej liderów obu partii i najważniejszych przedstawicieli komisji wywiadu.

Państwo może więc twierdzić, że Kongres został poinformowany, choć opinia publiczna nie wie, co zatwierdzono, kogo objęła operacja i jakie ryzyko zaakceptowano. O realnym znaczeniu systemu decyduje prezydent. Może podnieść próg użycia siły albo przeciwnie – obniżyć poziom zatwierdzania i dać większą swobodę służbom w terenie. The New York Times opisywał takie poluzowanie reguł w Somalii, a późniejsze doniesienia CBS News i The Washington Post z 2025 roku wskazywały na podobny kierunek.

Mechanizm państwa, nie legenda o komandosach

SAC nie można sprowadzać do strzelania, sabotażu i ewakuacji ludzi spod zagrożenia. Centrum Działań Specjalnych łączy HUMINT, czyli wywiad osobowy, pracę ze źródłami, lokalnych partnerów, szkolenie, finansowanie, operacje wpływu, rozpoznanie celów i użycie przemocy.

CIA wskazuje, że oficerowie operacji paramilitarnych, prowadzą programy covert action i pozyskują informacje dla decydentów bezpieczeństwa narodowego. To opis funkcjonariusza działającego na styku wywiadu, polityki, lokalnych konfliktów i przemocy państwowej.

Natomiast w źródłach otwartych SAC bywa opisywane przez działania paramilitarne oraz polityczne operacje wpływu. Pierwszy komponent kojarzony jest z Grupą Operacji Specjalnych. Drugi z Grupą Działań Politycznych. Ten podział trzeba traktować ostrożnie, ponieważ CIA nie publikuje szczegółowego schematu SAC i opiera się on na doniesieniach medialnych.

Kluczowy jest mechanizm: SAC przekłada decyzję polityczną na operację w terenie – znajduje lokalnego partnera, przekazuje pieniądze, szkoli ludzi, zabezpiecza łączność, rozpoznaje cel, przygotowuje sabotaż, chroni źródła, używa przemocy i ogranicza ślady prowadzące do USA.

CIA w trakcie tajnych operacji korzysta z kontraktorów i lokalnych wykonawców. Należy jednak zaznaczyć, że oficer operacji paramilitarnych jest etatowym oficerem CIA, a kontraktor pozostaje prywatnym wykonawcą. Może wykonywać ochronę, łączność, transport, logistykę albo wsparcie techniczne, ale nie powinien decydować, czy operacja zostanie uruchomiona, kto stanie się celem i jaki ma być jej skutek polityczny.

CRS w raporcie o kontraktorach we wspólnocie wywiadowczej wyjaśnia, że mogą oni wykonywać prace ściśle związane z misją, ale nie powinni wykonywać funkcji z natury zastrzeżonych dla państwa. Taki system daje CIA elastyczność, ale tworzy problem odpowiedzialności. Im więcej zadań wykonują ludzie spoza etatowego aparatu państwa, tym trudniej odtworzyć, kto działał, na czyje polecenie i gdzie przebiegała granica odpowiedzialności.

Przykładem może być Benghazi. We wrześniu 2012 roku uzbrojeni napastnicy zaatakowali amerykańską placówkę w Libii oraz pobliski aneks CIA. Zginęło czterech Amerykanów, w tym ambasador J. Christopher Stevens oraz dwaj kontraktorzy bezpieczeństwa agencji. Sama sprawa pokazała, jak wygląda tajna obecność CIA w państwie rozbitym wojną: nie jako klasyczna baza wojskowa, lecz jako sieć aneksów, kontraktorów, zespołów ochronnych, lokalnych kontaktów i działań prowadzonych poza pełną jawnością. Dopiero śmierć ludzi wydobyła ten mechanizm na powierzchnię, uruchamiając komisje, przecieki, nazwiska i pytania o to, kto faktycznie odpowiadał za bezpieczeństwo oraz polityczne ryzyko takiej obecności.

Lokalni partnerzy i cena tajnej wojny

Ukraina pokazuje, że trzecia opcja nie musi oznaczać spektakularnego rajdu. Może polegać na zbudowaniu aparatu lokalnego partnera. The New York Times opisał współpracę CIA z ukraińskimi służbami po 2014 roku: szkolenie oficerów, wsparcie budowy baz rozpoznawczych przy granicy z Rosją, sprzęt łączności i rozwijanie zdolności zbierania informacji o rosyjskich siłach. ABC News opisywał podobny mechanizm tajnego partnerstwa CIA i ukraińskiego wywiadu. Dla Waszyngtonu taki model ogranicza koszt polityczny: USA wpływają na cudze pole walki, ale nie występują jako jawna strona wojny z Rosją.

Syria pokazuje drugą stronę tej logiki. Program Timber Sycamore był przykładem tajnego wsparcia lokalnych sił, ale też dowodem, że skutków takiego wsparcia nie da się w pełni kontrolować. Irregular Warfare Initiative opisywała Timber Sycamore jako operację CIA z lat 2012–2017, a War on the Rocks pisał o tajnym szkoleniu i zaopatrywaniu rebeliantów. Broń, pieniądze i szkolenie zaczynają żyć własnym życiem.

Jeszcze ostrzejszy obraz kosztów daje Afganistan. Human Rights Watch dokumentował nadużycia afgańskich sił wspieranych przez CIA w latach 2017–2019. Jeśli CIA tworzy, finansuje albo wspiera cudze formacje uderzeniowe, odpowiedzialność polityczna nie znika tylko dlatego, że spust naciska ktoś inny. Tajność nie znosi odpowiedzialności. Utrudnia tylko jej przypisanie.

Somalia, Zawahiri i likwidacja celu

Somalia pokazuje, że paramilitarne działania CIA nie zakończyły się wraz z Irakiem i Afganistanem. Voice of America oraz The Guardian informowały o śmierci oficera CIA w 2020 roku podczas operacji wymierzonej w Al-Shabaab. Według doniesień był on członkiem SAC. Somalia pokazuje, że trzecia opcja jest także techniką polowania na organizacje terrorystyczne w państwach słabych, rozbitych albo niezdolnych do kontroli własnego terytorium.

Osobne miejsce zajmuje zabicie Ajmana az-Zawahiriego w Kabulu w 2022 roku. PBS NewsHour podawał, że był to atak przeprowadzony jako operacja CIA, a The Guardian opisywał rozpoznanie jego rutyny. Nie ma publicznego potwierdzenia udziału SAC. Mechanizm jest jednak czytelny: rozpoznanie, tajna decyzja polityczna, atak zabijający cel i brak jawnej obecności wojskowej. W takim modelu wywiad staje się narzędziem wyboru celu i wykonania decyzji politycznej.

Od terroryzmu do rywalizacji mocarstw

Po 2001 roku SAC kojarzono przede wszystkim z wojną z terroryzmem: Afganistanem, Irakiem, Pakistanem, Jemenem, Syrią i Somalią. Ten etap nie zamyka jednak historii. Po 2017 roku horyzont SAC musiał przesunąć się w stronę rywalizacji z Chinami i innymi mocarstwami.

To zasadnicza zmiana. Organizacja terrorystyczna może być brutalna, ale nie ma pełnych zasobów państwa. Chiny czy Rosja mają służby specjalne, monitoring miejski, kontrolę graniczną, bazy danych, biometrię, rozpoznanie satelitarne, cyberzdolności i aparat represji wobec lokalnych kontaktów. Dlatego współczesne SAC musi działać nie tylko w terenie, lecz także w świecie danych, czujników, sztucznej inteligencji i analizy powiązań.

Tajna przemoc i odpowiedzialność

SAC pokazuje twardą prawdę o polityce bezpieczeństwa: państwa demokratyczne także prowadzą tajne operacje, wspierają cudze formacje, organizują wpływ i używają przemocy poza pełną jawnością. Różnica polega na procedurach i nadzorze, ale nie na tym, że takie operacje nie istnieją. Covert action może przynieść szybki efekt, ale również długie konsekwencje. Wsparcie lokalnych sił może pomóc pokonać przeciwnika, ale może też stworzyć przyszłego wroga. Operacja wpływu może osłabić reżim, ale zatruć politykę na lata. Sabotaż może zatrzymać projekt przeciwnika, ale może też uruchomić eskalację. Tajna wojna jest atrakcyjna, bo pozwala uniknąć pełnych kosztów jawnej interwencji. Jest niebezpieczna, bo koszty zwykle wracają później.

Tajność jest więc siłą SAC i zarazem jego problemem. Dzięki niej państwo może działać szybciej, ostrzej i z mniejszym kosztem politycznym niż w przypadku jawnej operacji wojskowej. Ta sama tajność utrudnia jednak rozliczenie błędów, ocenę skutków i kontrolę obywatelską. Problem nie polega więc na tym, czy państwo ma prawo się bronić. Każde poważne państwo będzie korzystać z tajnych narzędzi, jeśli uzna je za konieczne. Problem polega na tym, kto wyznacza granice, kto zna pełny obraz, kto ocenia skutki i kto ponosi odpowiedzialność, gdy operacja kończy się katastrofą albo śmiercią niewłaściwych ludzi.

Special Activities Center jest amerykańskim instrumentem wojny szarej strefy. Nie dlatego, że działa poza państwem, lecz dlatego, że działa w jego imieniu tam, gdzie państwo nie chce występować jawnie. Łączy wywiad osobowy, tajne finansowanie, lokalnych wykonawców, kontraktorów, operacje wpływu, sabotaż, działania paramilitarne, zaprzeczalność i decyzję polityczną.

Właśnie tam mieści się trzecia opcja. Nie jest alternatywą wobec wojny. Jest jedną z jej najbardziej dyskretnych i politycznie wygodnych form. To wojna bez konferencji prasowej, bez własnej flagi na froncie i często bez pełnej historii dla obywateli. Państwo działa, lecz nie podpisuje się pod działaniem. Używa siły, lecz nie zawsze nazywa ją wojną. Wspiera partnerów, lecz nie zawsze przyznaje, jak głęboko. Zabija przeciwników, ale nie zawsze ujawnia mechanizm decyzji.

Tak wygląda najtwardszy sens trzeciej opcji Ameryki: wojna bez ogłoszenia, prowadzona przez państwo, które chce skutku, ale nie chce pełnego podpisu pod własnym działaniem.