Dom Rosyjski w Berlinie. Instytucja kultury czy ekspozytura rosyjskiego wywiadu?

Koncerty, kursy językowe, wystawy, biblioteka i zajęcia dla dzieci. Tak wygląda oficjalna witryna Domu Rosyjskiego przy Friedrichstraße w Berlinie. Za fasadą dyplomacji kulturalnej znajduje się jednak instytucja podporządkowana sankcjonowanej przez Unię Europejską rosyjskiej agencji państwowej, której zadaniem jest budowanie wpływów Kremla za granicą. Francuskie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych poszło jeszcze dalej: w dokumencie dotyczącym wydalenia byłej szefowej RT France stwierdziło, że berliński Dom Rosyjski jest wykorzystywany jako przykrywka przez rosyjskie służby wywiadowcze. Jeśli tę ocenę połączyć z analizą znaczenia wielomilionowej rosyjskojęzycznej społeczności Niemiec, placówka przy Friedrichstraße zaczyna wyglądać nie jak niewinny dom kultury, lecz jak element szerszego systemu rosyjskiego wpływu.

Kultura, propaganda i wywiad

Dom Rosyjski Nauki i Kultury działa w centrum Berlina jeszcze od czasów NRD. Oficjalnie oferuje koncerty, wystawy, naukę rosyjskiego, projekcje filmowe, spotkania literackie oraz programy dla dzieci i młodzieży. Sama placówka deklaruje dwa cele: prezentowanie rosyjskiej kultury i nauki oraz wspieranie „rosyjskich rodaków mieszkających w Niemczech w zachowaniu i rozwijaniu ich narodowej i kulturowej tożsamości”.

Problem zaczyna się wtedy, gdy kulturę uznaje się za dowód neutralności instytucji. Operatorem Domu Rosyjskiego jest bowiem Rossotrudniczestwo – Federalna Agencja ds. Wspólnoty Niepodległych Państw, Rodaków Mieszkających za Granicą i Międzynarodowej Współpracy Humanitarnej. To rosyjski organ państwowy, nie niezależna fundacja.

Unia Europejska, nakładając na Rossotrudniczestwo sankcje w lipcu 2022 roku, określiła je jako jedną z głównych rosyjskich struktur projekcji kremlowskiej soft power i wpływu hybrydowego. Wskazała również na promowanie koncepcji russkiego miru, tworzenie sieci „rodaków” i agentów wpływu, finansowanie propagandy oraz rozpowszechnianie narracji Kremla. Spór nie dotyczy więc już tego, czy Dom Rosyjski jest instrumentem rosyjskiej polityki wpływu, lecz jak daleko ta funkcja sięga.

6 sierpnia 2026 roku WDR/Tagesschau ujawnił informacje z francuskiego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. WDR i „Süddeutsche Zeitung” dotarły do nakazu wydalenia Xenii Fedorovej, byłej szefowej RT France, która miała zabiegać o stanowisko dyrektorki Domu Rosyjskiego. Według dokumentu działalność placówki ma służyć temu, aby rosyjska diaspora popierała politykę Moskwy, a sam Dom Rosyjski jest „wykorzystywany jako przykrywka przez rosyjskie służby wywiadowcze”.

Niemieckie służby nie przedstawiły publicznie własnego dokumentu nazywającego Dom Rosyjski placówką wywiadowczą. Bundesamt für Verfassungsschutz odmówił komentarza do francuskich ustaleń. Rząd federalny wypowiada się jednak coraz mniej jednoznacznie. Federalne MSW przyznało, że ewentualne operacje wpływu i działalność dezinformacyjna wychodząca z Domu Rosyjskiego znajdują się w polu zainteresowania służb bezpieczeństwa.

Jeszcze bardziej wymowna była wypowiedź Martina Giesego, rzecznika niemieckiego MSZ. Podczas oficjalnej konferencji prasowej rządu federalnego 10 sierpnia 2026 roku, porównując Dom Rosyjski z Goethe-Institut w Moskwie, podkreślił, że w niemieckiej placówce pracują wyłącznie dyplomaci odpowiedzialni za kulturę. Następnie dodał: Das wage ich zu bezweifeln” – „Śmiem w to wątpić”. W świetle francuskich informacji o wykorzystywaniu Domu Rosyjskiego jako przykrywki przez rosyjskie służby jest to wyjątkowo znacząca deklaracja przedstawiciela niemieckiej dyplomacji. Berlin nie mówi więc oficjalnie, że przy Friedrichstraße pracują oficerowie SWR lub GRU. Niemiecki MSZ podaje jednak w wątpliwość rosyjski obraz placówki jako zwykłego centrum kultury.

Najważniejszym celem jest diaspora

Aby zrozumieć znaczenie Domu Rosyjskiego, trzeba odejść od pytania, ilu agentów może pracować w jego murach. Ważniejsze jest pytanie: na kogo ta instytucja ma przede wszystkim oddziaływać?

Odpowiedź znajduje się częściowo w jej własnych deklaracjach. Jednym z podstawowych zadań jest praca z rosyjskimi „rodakami” w Niemczech. Szczególnie interesującą diagnozę znaczenia tej społeczności przedstawia Adella Jane Oehlerich z University of Michigan. Uznaje ona obecność wielomilionowej społeczności wywodzącej się z byłego ZSRR za jeden z powodów, dla których Niemcy są dla Kremla atrakcyjnym obszarem operacji wpływu. Rosyjskich Niemców określa jako swoisty „foothold” – przyczółek Moskwy w społeczeństwie najpotężniejszego państwa Unii Europejskiej a zarazem „okno”, przez które Kreml może próbować oddziaływać na niemiecką politykę.

Oehlerich zwraca uwagę na szczególną sytuację tożsamościową Russlanddeutsche oraz Aussiedler i Spätaussiedler. Według najnowszych danych niemieckiego Federalnego Urzędu Statystycznego z 2025 roku w Niemczech żyje blisko 4,9 miliona osób o migracyjnym pochodzeniu związanym z obszarem byłego ZSRR. Ta bardzo zróżnicowana społeczność obejmuje m.in. Russlanddeutsche i innych Spätaussiedlerów, migrantów z Rosji, Ukrainy i Kazachstanu, żydowskich migrantów przyjętych po rozpadzie ZSRR oraz ich potomków urodzonych już w Niemczech. Wielu z nich przyjeżdżało do RFN z przekonaniem, że wracają do historycznej ojczyzny swoich przodków. Na miejscu odkrywali jednak, że niemiecki paszport nie zawsze oznacza pełną społeczną akceptację. Część przesiedleńców znalazła się w sytuacji „zbyt niemiecka dla Rosjan, a zbyt rosyjska dla Niemców”.

Przytoczone przez Oehlerich dane pokazują, że aż 91,6 procent badanych przesiedleńców deklarowało poczucie przynależności do Niemiec. Problem leży więc nie w nielojalności, lecz gdzie indziej. Część tej społeczności utrzymuje silne kontakty we własnym środowisku, starsze pokolenia pozostają związane z językiem rosyjskim i postsowieckim obiegiem informacyjnym, a w niektórych grupach występuje większa nieufność wobec niemieckich partii, instytucji i mediów. Dla Kremla nie jest to dowód gotowej lojalności, lecz podatność, którą można eksploatować: poczucie niedocenienia, przekonanie o dyskryminacji, nieufność wobec niemieckich elit czy zależność od rosyjskojęzycznych źródeł informacji.

Najciekawszym elementem analizy Oehlerich jest dylemat integracji. Całkowicie izolowana diaspora ma dla państwa prowadzącego operację wpływu ograniczoną wartość: może być podatna na propagandę, ale ma niewielki wpływ na niemiecką politykę. Pełna integracja zwiększa z kolei zdolność jej członków do uczestnictwa w życiu publicznym, lecz może osłabiać zależność od rosyjskiego obiegu informacyjnego.

Najbardziej korzystna dla Moskwy jest więc sytuacja pośrednia: rosyjskojęzyczni Niemcy są dostatecznie zintegrowani, aby głosować, pracować w niemieckich instytucjach, prowadzić firmy i wpływać na otoczenie, lecz część z nich pozostaje na tyle wyobcowana, aby Kreml mógł eksploatować ich frustracje i poczucie odrębności. W tym miejscu Dom Rosyjski nabiera znaczenia strategicznego. Nie jest jedynie miejscem prezentowania rosyjskiej kultury Niemcom. Jest infrastrukturą podtrzymującą więź rosyjskojęzycznej społeczności z Rosją.

Najważniejsze jest następne pokolenie

Szczególne znaczenie mają dzieci i młodzież. Dorosły przesiedleniec zna język, pamięta ZSRR lub Rosję i sam może pozostawać w rosyjskojęzycznym obiegu informacyjnym. Jego dziecko urodzone w Berlinie czy Hamburgu może jednak w ciągu jednego pokolenia całkowicie wejść w niemieckie społeczeństwo.

Dlatego potrzebna jest infrastruktura utrzymująca więź: język, literatura, historia, święta, konkursy, programy edukacyjne, spotkania młodzieżowe i wyjazdy do Rosji. Dom Rosyjski nie musi prowadzić otwartej agitacji politycznej, aby spełniać funkcję użyteczną z punktu widzenia państwa rosyjskiego. Wystarczy, że Rosja pozostaje ważnym punktem odniesienia tożsamości kolejnego pokolenia.

W tym kontekście należy czytać koncepcję russkiego miru – „rosyjskiego świata”. Oehlerich podkreśla, że dla Kremla nie jest najważniejsze, jak sami przesiedleńcy definiują swoją narodowość. Rosyjski język, pochodzenie z byłego ZSRR, prawosławie czy rodzinne związki z Rosją mogą wystarczać, aby określone środowiska zaliczać do „rosyjskiego świata”. Mechanizm jest prosty: Moskwa uznaje ludzi mieszkających poza Rosją za część własnej przestrzeni cywilizacyjnej, podtrzymuje ich więź z Rosją, a później może przedstawiać ingerencję jako obronę „rodaków”.

Niemcy zobaczyły skuteczność takiego mechanizmu już w 2016 roku, gdy rosyjskie media rozpowszechniły fałszywą historię trzynastoletniej Lisy z Berlina, która miała zostać porwana i zgwałcona przez migrantów. Sprawa wywołała demonstracje części rosyjskojęzycznej społeczności i przeniosła konflikt z rosyjskiej przestrzeni informacyjnej do niemieckiej polityki.

Dom Rosyjski jako węzeł wpływu

Z tej perspektywy placówka przy Friedrichstraße staje się czymś więcej niż centrum kultury. Może podtrzymywać rosyjską tożsamość, organizować środowisko „rodaków”, oddziaływać na dzieci i młodzież oraz budować kontakty z ludźmi spoza rosyjskojęzycznej diaspory.

Drugim kręgiem są sami Niemcy: studenci, naukowcy, przedsiębiorcy, dziennikarze, politycy i ludzie kultury. Dla nich Dom Rosyjski może być klasycznym instrumentem soft power i miejscem budowania relacji. Jeżeli jednak prawdziwa jest francuska ocena dotycząca wykorzystania placówki przez służby specjalne, ta sama sieć kontaktów nabiera dodatkowej wartości. Instytucja kulturalna ma dla wywiadu zasadniczą zaletę: kontakt z ludźmi jest jej naturalnym zadaniem. Spotkanie rosyjskiego dyplomaty z urzędnikiem może wzbudzać zainteresowanie kontrwywiadu; spotkanie tej samej osoby podczas konferencji, wystawy czy debaty wygląda całkowicie normalnie.

W takim środowisku można rozpoznawać ludzi, oceniać ich znaczenie i dostęp do informacji. Sieć kontaktów tworzona przez dyplomację kulturalną jest dla służb atrakcyjnym zasobem. Dlatego pytanie, czy Dom Rosyjski jest instytucją kultury czy placówką wpływu, może być źle postawione. Rzeczywista działalność kulturalna nie wyklucza wykorzystania tej samej infrastruktury do propagandy, budowania sieci kontaktów i pracy wywiadowczej.

Problemem staje się również Berlin

Rossotrudniczestwo znajduje się na liście sankcyjnej UE od 2022 roku. Francuskie MSW twierdzi, że Dom Rosyjski jest wykorzystywany przez rosyjskie służby jako przykrywka. Niemieckie MSW przyznaje, że placówka znajduje się w polu zainteresowania służb bezpieczeństwa, a niemiecki MSZ sam podaje w wątpliwość, czy przy Friedrichstraße pracują wyłącznie ludzie zajmujący się kulturą. A Dom Rosyjski nadal działa.

Rząd federalny tłumaczy ostrożność umowami wiążącymi sytuację rosyjskiej placówki ze statusem Goethe-Institut w Moskwie. Tyle że coraz trudniej mówić o symetrii: Rossotrudniczestwo zostało przez UE uznane za narzędzie rosyjskiego wpływu hybrydowego, a Francuzi wskazują dodatkowo na wykorzystanie Domu przez służby specjalne.

Koncentrowanie całej dyskusji na pytaniu, ilu funkcjonariuszy SWR lub GRU może pracować przy Friedrichstraße, zawęża problem. Nawet gdyby w Domu Rosyjskim nie było ani jednego etatowego oficera rosyjskich służb, placówka nadal pozostawałaby elementem państwowej infrastruktury wpływu Kremla.

Jej największym zasobem nie są sale koncertowe ani biblioteka. Są nim ludzie: wielomilionowa społeczność wywodząca się z byłego ZSRR, Russlanddeutsche, rodziny, dzieci i młodzież, organizacje „rodaków” oraz niemieckie środowiska zainteresowane Rosją.

Oehlerich nazywa rosyjskich Niemców „ulubionym przyczółkiem Putina” nie dlatego, że uważa ich za stronników Kremla, lecz dlatego, że są częścią niemieckiego społeczeństwa, a zarazem część z nich zachowała językowe i rodzinne połączenia ze światem postsowieckim.

I z tej racji Dom Rosyjski w Berlinie może być dla Moskwy tak cenny. Przez kulturę można budować relacje, przez relacje – środowisko, przez środowisko – wpływ, a przez wpływ docierać do polityki. Jeżeli zaś prawdziwa jest francuska ocena, że tę samą infrastrukturę wykorzystują rosyjskie służby specjalne, granica między domem kultury, centrum wpływu i placówką operacyjną staje się wyjątkowo cienka. Wtedy odpowiedź na pytanie, czy Dom Rosyjski jest instytucją kultury czy ekspozyturą rosyjskiego wywiadu, brzmi mniej wygodnie dla niemieckich władz: może być jednym i drugim.