Jak podaje Gaceta Oficial de la República Bolivariana de Venezuela, SEBIN został utworzony w 2010 roku jako następca Dirección de los Servicios de Inteligencia y Prevención (DISIP), rozwiązanej decyzją prezydenta Hugo Cháveza. Oficjalna narracja rządowa przedstawiała tę zmianę jako reformę mającą zerwać z represyjnym dziedzictwem poprzedniej służby.

Według Human Rights Watch była to jednak zmiana przede wszystkim nominalna, a nie strukturalna. Nowo utworzona instytucja przejęła znaczną część funkcjonariuszy, infrastruktury oraz wzorców operacyjnych DISIP, bez przeprowadzenia procesu lustracji, audytu odpowiedzialności czy głębokiej reformy doktrynalnej.

W praktyce oznaczało to instytucjonalną ciągłość represji, a nie ich demontaż. Ten moment genezy jest kluczowy dla zrozumienia dalszej ewolucji SEBIN: od samego początku służba funkcjonowała w logice ochrony reżimu, a nie ochrony konstytucyjnego porządku.

Struktura organizacyjna SEBIN: formalna i faktyczna

SEBIN jest formalnie podporządkowany władzy wykonawczej, a w praktyce bezpośrednio wiceprezydentowi Republiki. Jak wskazuje Biuro Wysokiego Komisarza ONZ ds. Praw Człowieka, brak ustawowych gwarancji autonomii operacyjnej sprawia, że służba ta nie posiada zdolności niezależnego definiowania zagrożeń. Jak pisał Reuters, śledczy ONZ ustalili, że Nicolás Maduro osobiście wskazywał cele operacyjne dla służb bezpieczeństwa, w tym SEBIN. To ustalenie jednoznacznie potwierdza polityczne podporządkowanie służby.

Na podstawie raportów ONZ, Human Rights Watch i Reuters można wyróżnić następujące rzeczywiste obszary działalności SEBIN:

• kontrwywiad wewnętrzny ukierunkowany na opozycję polityczną, aktywistów i krytyczne elity,
• systematyczną inwigilację i nadzór komunikacyjny,
• operacje represyjne (zatrzymania, przesłuchania, detencja),
• kontrolę lojalności aparatu państwowego,
• marginalną funkcję analityczną, podporządkowaną bieżącej woli politycznej.

Natomiast w przeciwieństwie do bardziej rozwiniętych modeli autorytarnych, w Wenezueli nie wykształcono autonomicznej instytucji odpowiedzialnej wyłącznie za ochronę przywódcy państwa. Funkcje te są rozproszone pomiędzy SEBIN, wojsko oraz Gwardię Honorową, co – jak wskazuje International Institute for Strategic Studies – prowadzi do rozmycia odpowiedzialności i obniżenia skuteczności systemu ochrony.

Według ONZ po 2010 roku SEBIN stał się jednym z głównych instrumentów realizacji polityki represyjnej państwa. Raport „Independent International Fact-Finding Mission on the Bolivarian Republic of Venezuela” dokumentuje arbitralne zatrzymania, tortury, wymuszone zaginięcia oraz długotrwałą izolację więźniów politycznych jako praktyki systemowe, tolerowane lub inicjowane na najwyższych szczeblach władzy. Amnesty International podkreśla, że tortury i nieludzkie traktowanie w ośrodkach detencyjnych nie były nadużyciami jednostek, lecz elementem spójnego mechanizmu zastraszania.

Kadry i kierownictwo SEBIN: ewolucja i aktualny stan

Pierwszym dyrektorem SEBIN był Miguel Rodríguez Torres, bliski współpracownik Hugo Cháveza, który ukształtował służbę jako narzędzie lojalności politycznej. Kolejni dyrektorzy kontynuowali ten wzorzec. Departament Skarbu Stanów Zjednoczonych objął sankcjami Gustavo Gonzáleza Lópeza za odpowiedzialność dowódczą za tortury i nieludzkie traktowanie więźniów. Decyzje sankcyjne UE potwierdzają tę ocenę.

Jak podaje Reuters, Manuel Cristopher Figuera, ówczesny dyrektor SEBIN, zerwał z reżimem w 2019 roku i opuścił kraj. Ten epizod ujawnił kruchość systemu lojalności, opartego na osobistych powiązaniach, a nie instytucjonalnej stabilności.

Na podstawie dostępnych, publicznie zweryfikowanych informacji można stwierdzić, że aktualne kierownictwo odzwierciedla utrwalony model funkcjonowania wenezuelskiego aparatu bezpieczeństwa, w którym kluczowe stanowiska obsadzane są w drodze decyzji politycznych, bez transparentnych procedur oraz bez wyraźnego rozdziału pomiędzy kompetencjami wojskowymi, wywiadowczymi i partyjnymi. Jak podają wenezuelskie media państwowe oraz portale informacyjne powiązane z administracją rządową, w październiku 2024 roku na stanowisko dyrektora SEBIN został powołany Alexis Rodríguez Cabello.

Informację o nominacji potwierdziły m.in. krajowe serwisy informacyjne relacjonujące decyzje personalne prezydenta Nicolása Maduro (m.in. Correo del Esequibo). Decyzja ta została podjęta bez publicznej procedury konkursowej lub parlamentarnej kontroli, co jest zgodne z dotychczasową praktyką obsadzania stanowiska szefa SEBIN.

Według dostępnych informacji biograficznych, publikowanych w hiszpańskojęzycznych kompendiach i materiałach prasowych, Alexis Rodríguez Cabello jest oficerem sił zbrojnych w randze generała dywizji, który pełnił wcześniej funkcje administracyjne i kontrolne w strukturach państwowych. Jak podaje encyklopedyczny profil biograficzny, jego kariera obejmowała m.in. stanowiska związane z nadzorem nad przedsiębiorstwami państwowymi oraz działalność polityczną w strukturach obozu chavistowskiego. Źródła te wskazują również na jego powiązania z rządzącą partią PSUV, co w ocenie analityków potwierdza, że kryterium lojalności politycznej pozostaje kluczowe przy obsadzaniu funkcji dyrektora SEBIN.

Jednocześnie, jak wynika z przeglądu dostępnych raportów międzynarodowych, brak jest publicznych informacji wskazujących na długofalowe, niezależne doświadczenie Rodrígueza Cabello w profesjonalnym wywiadzie cywilnym lub kontrwywiadzie. Zdaniem obserwatorów instytucjonalnych fakt ten wpisuje się w szerszy wzorzec, w którym kierownictwo SEBIN rekrutowane jest przede wszystkim spośród wojskowych i lojalnych kadr politycznych, a nie wyspecjalizowanych analityków bezpieczeństwa.

Objęcie stanowiska przez Rodrígueza Cabello nastąpiło po odejściu Gustavo Gonzáleza Lópeza, który pełnił funkcję dyrektora SEBIN przez dłuższy okres. Jak podaje Departament Skarbu Stanów Zjednoczonych, González López został objęty sankcjami Stanów Zjednoczonych w związku z odpowiedzialnością dowódczą za tortury, arbitralne zatrzymania i nieludzkie traktowanie więźniów politycznych.

Z kolei Rada Unii Europejskiej w decyzjach sankcyjnych dotyczących Wenezueli wskazywała, że przypadek Gonzáleza Lópeza ilustruje systemowy charakter naruszeń praw człowieka w aparacie bezpieczeństwa. Zmiana na stanowisku dyrektora SEBIN nie była jednak, jak podkreślają analitycy, zapowiedzią reformy instytucjonalnej. Przeciwnie, rotacja ta wpisywała się w dotychczasowy wzorzec personalny, w którym zmiany kadrowe służą utrzymaniu kontroli politycznej nad aparatem bezpieczeństwa, a nie jego depolityzacji lub profesjonalizacji.

Formalny nadzór polityczny nad SEBIN sprawuje wiceprezydent Republiki, którą pozostaje Delcy Rodríguez. Jak wynika z opisu struktury rządu Wenezueli, SEBIN jest instytucjonalnie podporządkowany wiceprezydenturze, co oznacza, że nie podlega niezależnemu organowi kontrolnemu ani parlamentowi.

Według raportów Biura Wysokiego Komisarza ONZ ds. Praw Człowieka taki model podporządkowania znacząco ogranicza autonomię operacyjną służby. Istotną cechą aktualnego kierownictwa SEBIN pozostaje bardzo niska przejrzystość struktury decyzyjnej. Poza osobą dyrektora oraz formalnym nadzorem wiceprezydentury, publicznie dostępne źródła nie pozwalają na jednoznaczne wskazanie stabilnego składu zastępców dyrektora ani kierowników kluczowych pionów operacyjnych.

Jak podkreślają raporty ONZ oraz analizy agencji Reuters, brak jawności personalnej w aparacie bezpieczeństwa Wenezueli nie jest zjawiskiem incydentalnym, lecz elementem mechanizmu kontroli, który ogranicza możliwość powstawania autonomicznych ośrodków decyzyjnych wewnątrz służb.

Zdaniem analityków zajmujących się państwami autorytarnymi, niepewność dotycząca aktualnego składu kierownictwa SEBIN pełni funkcję dyscyplinującą: zwiększa zależność kadry kierowniczej od bieżącej woli prezydenta i ogranicza ryzyko trwałej konsolidacji wpływów poza kontrolą władzy wykonawczej. W tym sensie brak transparentności personalnej nie jest słabością systemu, lecz jego cechą funkcjonalną.

W szerszym ujęciu aktualne kierownictwo SEBIN należy analizować jako element ciągłości instytucjonalnej, a nie zmiany jakościowej. Jak wskazują raporty Human Rights Watch oraz Amnesty International, zmiany personalne na najwyższych szczeblach aparatu bezpieczeństwa nie doprowadziły do zmiany charakteru działań służby ani do ograniczenia jej represyjnej funkcji. Z punktu widzenia analizy porównawczej aktualny model kierownictwa SEBIN wyraźnie różni się zarówno od kubańskiej G2, charakteryzującej się stabilnością personalną i głęboką penetracją aparatu państwowego, jak i od rosyjskiego modelu FSB/FSO, opartego na formalnym podziale kompetencji i wyspecjalizowanych strukturach ochronnych.

Jak podkreśla Atlantic Council, wenezuelski aparat bezpieczeństwa nie przejął kluczowych elementów profesjonalizacji tych modeli, pozostając strukturą silnie spersonalizowaną i politycznie zależną. W konsekwencji aktualne kierownictwo SEBIN należy postrzegać nie jako autonomiczny ośrodek władzy, lecz jako instrument wykonawczy reżimu, którego stabilność i trwałość zależą przede wszystkim od relacji politycznych, a nie od instytucjonalnej ciągłości czy profesjonalizmu operacyjnego. Ta cecha ma kluczowe znaczenie dla zrozumienia zarówno bieżącej roli SEBIN, jak i jego ograniczeń w kontekście ochrony reżimu w sytuacjach głębokiego kryzysu politycznego.

Patologie kryminalne i przenikanie z przestępczością zorganizowaną

Jak podaje Departament Skarbu USA, Pedro Luis Martín Olivares, były wysoki urzędnik wenezuelskiego aparatu bezpieczeństwa odpowiedzialny za wywiad finansowy w Dirección de los Servicios de Inteligencia y Prevención (DISIP) – instytucji określanej w dokumentach rządu USA jako poprzednik Servicio Bolivariano de Inteligencia Nacional (SEBIN) – został w maju 2018 roku objęty sankcjami.

W oficjalnym uzasadnieniu decyzji Departament Skarbu wskazał, że Martín Olivares wykorzystywał swoją pozycję w aparacie wywiadowczym do ochrony tras przerzutowych narkotyków, ułatwiania działalności organizacji przestępczych oraz uczestnictwa w złożonych mechanizmach prania pieniędzy, obejmujących międzynarodowy system finansowy. Sankcje objęły nie tylko samego Olivaresa, lecz również powiązaną z nim sieć osób i podmiotów, co – jak podkreślił Departament Skarbu – świadczyło o zorganizowanym i systemowym, a nie incydentalnym charakterze tej działalności.

Znaczenie tej sprawy zostało dodatkowo potwierdzone przez działania organów ścigania Stanów Zjednoczonych. Pedro Luis Martín Olivares według Departamentu Sprawiedliwości USA został oskarżony przez federalną ławę przysięgłych w Miami o przestępstwa związane z handlem narkotykami, działalność w ramach struktury przestępczej oraz inne formy przestępczości transnarodowej. Departament Sprawiedliwości podkreślił, że Olivares działał w ramach szerszego układu, w którym byli i aktywni funkcjonariusze wenezuelskiego aparatu państwowego mieli współdziałać z organizacjami przestępczymi, wykorzystując swoje stanowiska do zapewniania im ochrony operacyjnej.

Z analitycznego punktu widzenia sprawa Olivaresa ma znaczenie wykraczające daleko poza indywidualną odpowiedzialność karną. Jak wynika zarówno z komunikatów Departamentu Skarbu, jak i Departamentu Sprawiedliwości, nie dotyczyła ona funkcjonariusza niskiego szczebla, lecz wysokiego urzędnika odpowiedzialnego za obszar strategicznie wrażliwy – wywiad finansowy. Oznacza to, że penetracja aparatu bezpieczeństwa przez struktury przestępcze obejmowała kluczowe funkcje państwowe związane z kontrolą przepływów finansowych, identyfikacją zagrożeń oraz ochroną interesów reżimu. W tym sensie przypadek Pedro Luisa Martín Olivaresa stanowi empiryczne potwierdzenie tezy, że część wenezuelskiego aparatu bezpieczeństwa – w tym struktur poprzedzających SEBIN – była strukturalnie powiązana z transnarodową przestępczością zorganizowaną, a nie jedynie narażona na sporadyczne akty korupcji.

Według Departamentu Skarbu działalność Olivaresa wpisywała się w szerszy kontekst funkcjonowania struktur określanych w dokumentach rządu Stanów Zjednoczonych mianem „Cartel de los Soles”. Departament Skarbu opisał „Cartel de los Soles” jako sieć powiązań obejmującą wojskowych i wysokich urzędników państwowych, a nie klasyczny kartel narkotykowy działający poza strukturami państwa.

W dokumentach sankcyjnych podkreślono, że osoby objęte restrykcjami – w tym Martín Olivares – pełniły funkcje umożliwiające ochronę szlaków przerzutowych, neutralizację działań organów ścigania oraz wykorzystywanie państwowych mechanizmów finansowych do legalizacji dochodów pochodzących z handlu narkotykami. Również Departament Sprawiedliwości USA ujmuje koncepcję „Cartel de los Soles” jako opis systemowego zjawiska, w którym część aparatu państwowego Wenezueli – w tym funkcjonariusze wywiadu i wojska – pełniła rolę gwaranta bezpieczeństwa operacyjnego dla organizacji narkotykowych, zamiast je zwalczać. Jak wynika z akt oskarżenia, Olivares nie był traktowany jako odosobniony przypadek, lecz jako element szerszego układu, w którym pozycja w aparacie bezpieczeństwa zapewniała dostęp do informacji, ochronę logistyczną oraz eliminowanie ryzyka interwencji organów państwowych.

Z perspektywy analitycznej kluczowe znaczenie ma fakt, że zarówno Departament Skarbu, jak i Departament Sprawiedliwości jednoznacznie umiejscawiają działalność Olivaresa wewnątrz struktur państwowych, a nie poza nimi. W komunikatach sankcyjnych i aktach oskarżenia podkreślono, że jego funkcje w obszarze wywiadu finansowego umożliwiały kontrolę przepływów kapitałowych, co było krytyczne dla prania pieniędzy pochodzących z handlu narkotykami.

Tym samym sprawa ta stanowi udokumentowany przykład funkcjonalnego połączenia aparatu wywiadowczego z „Cartel de los Soles”, rozumianym jako sieć państwowo-przestępcza. W konsekwencji przypadek Pedro Luisa Martín Olivaresa potwierdza, że według oficjalnych ocen rządu USA „Cartel de los Soles” nie funkcjonuje jako klasyczna organizacja przestępcza działająca obok państwa, lecz jako struktura pasożytująca na instytucjach państwowych, w tym na aparacie bezpieczeństwa i wywiadu. Jak wynika z dokumentów sankcyjnych USA, powiązania te miały charakter systemowy i trwały, co prowadziło do dalszej erozji spójności instytucjonalnej wenezuelskich służb i podważało ich zdolność do pełnienia profesjonalnych funkcji bezpieczeństwa narodowego.

Porównanie międzynarodowe: SEBIN, kubańska G2 i rosyjski model FSB/FSO

Kubańska G2 od dekad funkcjonuje jako jeden z najbardziej scentralizowanych i skutecznych aparatów kontrwywiadowczych w systemach autorytarnych. Jej kluczową cechą, jak wskazują analitycy zajmujący się bezpieczeństwem państw Ameryki Łacińskiej, jest głęboka, wielopoziomowa penetracja elit politycznych, wojskowych i administracyjnych, połączona z permanentnym monitorowaniem lojalności nawet najwyższych rangą funkcjonariuszy państwowych. Model kubański opiera się nie tylko na represji, lecz przede wszystkim na systemowej prewencji erozji lojalności elit politycznych, wojskowych i administracyjnych, realizowanej poprzez rozbudowaną sieć informatorów, mechanizmy wzajemnej kontroli oraz systematyczną rotację stanowisk wrażliwych.

W praktyce oznacza to, że G2 pełni rolę nadrzędnego arbitra lojalności politycznej, a nie jedynie klasycznej służby wywiadowczej. Stąd też w przeciwieństwie do Wenezueli kubański aparat bezpieczeństwa charakteryzuje się wysoką stabilnością kadrową oraz spójną doktryną kontrwywiadowczą, co znacząco ogranicza ryzyko nagłych pęknięć w aparacie władzy. Jak podkreślają analitycy, to właśnie ta długofalowa kontrola elit – a nie jedynie brutalność represji – stanowi fundament trwałości systemu kubańskiego.

Natomiast rosyjski model bezpieczeństwa, oparty na wyraźnym rozdziale kompetencji pomiędzy FSB a Federalną Służbą Ochrony (FSO), reprezentuje odmienną logikę instytucjonalną. Jak opisuje International Institute for Strategic Studies, FSB odpowiada za kontrwywiad, bezpieczeństwo wewnętrzne i ochronę ustroju, natomiast FSO jest wyspecjalizowaną formacją przeznaczoną wyłącznie do ochrony najwyższych władz państwowych, w tym prezydenta Federacji Rosyjskiej.

Taki podział funkcji sprzyja wysokiej profesjonalizacji, jasnej odpowiedzialności oraz stabilności organizacyjnej, minimalizując konflikty kompetencyjne i zwiększając skuteczność ochrony przywództwa. Zdaniem IISS rosyjski model charakteryzuje się również rozbudowanym zapleczem analitycznym, technologicznym i szkoleniowym, co pozwala na długofalowe planowanie i reagowanie na zagrożenia o charakterze strategicznym. Kluczowe znaczenie ma tu także ciągłość personalna oraz ścisła hierarchizacja służb, które ograniczają ryzyko spontanicznych defekcji na najwyższych szczeblach aparatu bezpieczeństwa.

Na tym tle SEBIN jawi się jako struktura wyraźnie niekompletna instytucjonalnie. Wenezuelska służba nie przejęła ani spójności i głębokiej penetracji elit charakterystycznej dla kubańskiej G2, ani formalnego rozdziału funkcji i profesjonalizacji typowej dla rosyjskiego modelu FSB/FSO. Jak wskazuje Atlantic Council, rosyjskie zaangażowanie w Wenezueli miało przede wszystkim charakter stabilizacyjny, ukierunkowany na krótkoterminowe podtrzymanie reżimu, a nie na głęboką transformację instytucjonalną aparatu bezpieczeństwa. Zdaniem Atlantic Council Rosja nie dążyła do przeniesienia własnego modelu instytucjonalnego do Wenezueli, unikając przejęcia odpowiedzialności za długofalową reorganizację służb.

W efekcie SEBIN pozostał strukturą hybrydową: silnie upolitycznioną, zdolną do represji wewnętrznej, lecz pozbawioną zarówno długoterminowej kontroli lojalności elit, jak i wyspecjalizowanego systemu ochrony przywództwa. W konsekwencji, jak wynika z porównań analitycznych, SEBIN funkcjonuje jako narzędzie bieżącej kontroli politycznej, a nie jako dojrzała instytucja bezpieczeństwa zdolna do zapewnienia trwałości reżimu w warunkach głębokiego kryzysu.

Jak podaje Reuters, nawet w warunkach głębokiego kryzysu politycznego oraz nasilonej presji międzynarodowej kluczowi sojusznicy obozu chavistowskiego zachowali realny wpływ na główne instytucje państwowe, w tym aparat bezpieczeństwa, sektor sądowniczy oraz struktury administracyjne. Według tej analizy usunięcie Nicolása Maduro nie doprowadziło do automatycznego demontażu systemu rządów chavistowskich, ponieważ sieć jego najbliższych współpracowników – wywodzących się z wojska, aparatu partyjnego oraz służb bezpieczeństwa – zachowała kontrolę nad kluczowymi ośrodkami decyzyjnymi państwa.

Reuters wskazuje, że trwałość tych wpływów była możliwa dzięki wcześniejszemu zakorzenieniu lojalnych kadr w instytucjach państwowych, co pozwoliło systemowi przetrwać moment przełomu formalnego. Jednocześnie jednak analiza agencji sugeruje, że mechanizm ten miał charakter reaktywny i fragmentaryczny, a nie instytucjonalnie spójny. Oznaczało to, że kontrola była utrzymywana przede wszystkim poprzez sieć osobistych zależności oraz doraźne środki bezpieczeństwa, a nie dzięki stabilnym, profesjonalnym strukturom zdolnym do długofalowego zarządzania kryzysem.

Z analitycznego punktu widzenia wzmożona aktywność służb wenezuelskich miała charakter defensywny i doraźny. Zamiast świadczyć o wysokiej zdolności państwa do projekcji stabilności, potwierdzała raczej nerwową reakcję aparatu bezpieczeństwa na ryzyko utraty kontroli terytorialnej i politycznej. W tym kontekście rola SEBIN jawi się jako ambiwalentna: z jednej strony służba ta pozostawała zdolna do represji, inwigilacji i zastraszania społeczeństwa, co umożliwiało krótkoterminowe utrzymanie kontroli politycznej; z drugiej strony była strukturalnie słaba jako narzędzie długofalowej ochrony reżimu w warunkach kryzysu systemowego.