Jak podaje Ministerstwo Obrony Narodowej Republiki Litewskiej, nowelizacja ma poszerzać uprawnienia instytucji wywiadowczych oraz poprawiać gwarancje socjalne dla funkcjonariuszy. Pomimo że oficjalne publikacje legislacyjne nie wymieniają wprost wszystkich nazw agencji, to w litewskiej ustawie o wywiadzie (Žvalgybos įstatymas) pojęcie „wywiadu” jest definiowane jako działalność prowadzona przez instytucje państwowe upoważnione do pozyskiwania informacji o czynnikach zewnętrznych, ryzykach, zagrożeniach i niebezpieczeństwach dla Republiki Litewskiej.

Dokument obejmuje zarówno:

• Państwowy Departament Bezpieczeństwa (VSD) – cywilną służbę wywiadowczą i kontrwywiadowczą, zajmującą się analizą zagrożeń wewnętrznych i zewnętrznych, kontrwywiadem oraz bezpieczeństwem narodowym;
• Drugi Departament Operacyjnych Służb (AOTD) – służbę wywiadu wojskowego podlegającą Ministerstwu Obrony Narodowej.

Nowe podejście do zadań wywiadu: nie tylko rozpoznanie, ale i „neutralizacja"

W materiałach informacyjnych podkreśla się przesunięcie akcentu z samego zbierania informacji na aktywniejsze przeciwdziałanie. Jak czytamy w relacjach medialnych, ustawa doprecyzowuje, że zadaniem wywiadu jest „prognozuoti, nustatyti ir šalinti” – czyli prognozować, identyfikować i usuwać zewnętrzne czynniki ryzyka, niebezpieczeństwa i zagrożenia istotne dla suwerenności, integralności terytorialnej i interesów państwa.

W doniesieniach medialnych pojawia się katalog nowych lub wzmocnionych narzędzi. Instytucje wywiadowcze – przy spełnieniu warunków ustawowych – mają zyskać możliwość sprawdzania dokumentów osób i kontrolowania m.in. pojazdów, ładunków, broni czy innych przedmiotów, a także czasowego ich zatrzymania na czas niezbędny do wykonania czynności kontrolnych.

Przekazy wskazują również na niejawne pozyskiwanie danych biometrycznych. Jak czytamy, chodzi o próbki odcisków palców, głosu, zapachu i inne próbki identyfikacyjne. W tej logice mieści się też narzędzie techniczne polegające na stosowaniu materiałów i metod oznaczania obiektów (tak, aby dało się je wyróżnić i zidentyfikować), co opisuje się jako element zwiększający skuteczność działań operacyjnych bez narażania życia i zdrowia.

Tryb pilny bez zgody sądu – ale z limitem 24 godzin i kontrolą następczą

Jednym z kluczowych wątków jest możliwość podjęcia niektórych działań bez uprzedniej zgody sądu, jeśli sytuacja ma charakter nagły. Jak podaje Ministerstwo Obrony Narodowej Republiki Litewskiej, gdy pojawi się informacja o zagrożeniach mogących wyrządzić szkodę bezpieczeństwu narodowemu i interesom państwa, a w celu ich zablokowania konieczne jest działanie natychmiastowe, kierownik instytucji wywiadowczej (lub upoważniony zastępca) będzie mógł zarządzić czynności zwykle wymagające sankcji sądu bez wcześniejszej zgody. Ale – jak czytamy – w każdym przypadku nie później niż w ciągu 24 godzin trzeba będzie zwrócić się do sądu o potwierdzenie legalności, proporcjonalności i konieczności tych działań.

Istotne jest też to, co dzieje się, jeśli sąd zgody nie udzieli: w takim wariancie działania mają zostać przerwane, ma zostać poinformowany inspektor wywiadu, a pozyskane informacje – w zależności od decyzji w trybie kontrolnym – mają zostać zniszczone lub procedowane zgodnie z regułami nadzoru. Natomiast litewski resort obrony narodowej akcentuje, że przewidziano mechanizm kontroli, który ma zapewniać nadzór nad działalnością instytucji również wtedy, gdy sankcja sądowa ostatecznie nie zostanie przyznana.

Szerszy obieg „informacji wywiadowczej"

Zmiany dotykają też tego, komu i jak można przekazywać ustalenia pozyskane przez służby. Jak czytamy w komunikacie Ministerstwa Obrony Narodowej Litwy, rozszerzone mają zostać sposoby przekazywania informacji wywiadowczej, a sama informacja ma trafiać nie tylko do instytucji państwowych, ale również do innych podmiotów odpowiedzialnych za bezpieczeństwo narodowe – w tym do spółek państwowych i podobnych struktur.

Drugi filar reformy to polityka kadrowa. Jak podkreśla litewski MON, celem jest przyciągnięcie i utrzymanie personelu wywiadu poprzez poprawę gwarancji socjalnych, a także rezygnację z części uznanych za „nadmierne ograniczenia” – np. z zakazu zasiadania przez funkcjonariuszy w organach zarządzających podmiotów non-profit czy ograniczeń związanych z działalnością rolniczą.

Ministerstwo opisuje też pakiet świadczeń: ujednolicenie warunków „zaopatrzenia” w okresie szkolenia z rozwiązaniami wojskowymi, likwidację progu wieku 55 lat dla szefów instytucji wywiadowczych, kompensacje w razie uszczerbku na zdrowiu (także w drodze do służby), zwrot kosztów dojazdów przy służbie w innych samorządach oraz instrumenty reintegracji dla odchodzących funkcjonariuszy, którzy uzyskali uprawnienia emerytalne.

Materiały medialne wskazują też na kontekst ustaw towarzyszących, m.in. dotyczących roli Valstybės gynimo taryba (Rady Obrony Państwa) w zatwierdzaniu wytycznych dla środków usuwania ryzyk i zagrożeń oraz na rozwiązania w obszarze kontroli broni i amunicji, powiązane z systemem wyróżnień dla funkcjonariuszy.

Narracje i spór o konsekwencje dla praw obywatelskich

W dyskusji medialnej pojawia się też wyraźnie krytyczna interpretacja. Jak pisze BLiTZ (Weekly Blitz), nowe przepisy są przedstawiane jako odpowiedź na „Russian threat”, a portal ocenia, że rozszerzenie kompetencji służb może „substantially” ograniczać swobody demokratyczne.

Jednocześnie należy zauważyć, że w tej samej publikacji BLiTZ formułuje tezy o bardzo daleko idących uprawnieniach (np. szerokich zatrzymaniach i kontrolach), opisując możliwe skutki społeczne i polityczne, w tym ryzyko nadużyć wobec określonych grup – ale są to stwierdzenia publicystyczne, które portal przedstawia w ostrym, oceniającym tonie.

Co zmienia się „ustawowo" w praktyce

Zestawiając przekazy instytucjonalne z relacjami prasowymi, można wskazać kilka wektorów reformy:

• operacyjnie: poszerzenie wachlarza narzędzi (kontrole, działania techniczne, biometria, tryb pilny) przy podkreślanym obowiązku kontroli następczej i limitach czasowych;
• systemowo: doprecyzowanie misji wywiadu jako nie tylko rozpoznawczej, ale też „eliminującej" zagrożenia;
• kadrowo: poprawa gwarancji i warunków służby oraz znoszenie części ograniczeń.

Reakcje medialne na wprowadzone zmiany w litewskiej ustawie o wywiadzie miały w przeważającej mierze charakter informacyjno-instytucjonalny, z wyraźnym akcentem na argumenty rządowe i parlamentarne. Jak wskazywały media, celem nowelizacji jest zwiększenie zdolności reagowania państwa na zagrożenia przy jednoczesnym zachowaniu kontroli prawnej, w tym obowiązku uzyskania zgody sądu w ciągu 24 godzin w przypadku działań podjętych w trybie pilnym. Według przekazów medialnych w wypowiedziach przedstawicieli rządu i resortu obrony konsekwentnie akcentowano równowagę między rozszerzeniem kompetencji służb a mechanizmami nadzoru sądowego i parlamentarnego.

Bardziej operacyjny i techniczny ton pojawiał się w relacjach gospodarczo-politycznych. Nowelizacja daje wywiadowi bardzo szeroki katalog narzędzi – od niejawnego pozyskiwania danych identyfikacyjnych po możliwość działania bez uprzedniej zgody sądu w sytuacjach nagłych – przy czym media przytaczały wypowiedzi posłów Komisji Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony, którzy przekonywali, że „wzmacniana jest nie tylko pozycja służb, ale także system kontroli”. Kluczowe znaczenie ma precyzja zapisów ustawowych, mająca ograniczyć ryzyko nadużyć.

Z kolei portale o profilu opiniotwórczym koncentrowały się na proceduralnych aspektach reformy, szeroko cytując parlamentarzystów i wyjaśniając mechanizm kontroli następczej. W przypadku odmowy zgody sądu działania służb mają zostać przerwane, a zebrane informacje – zniszczone, co w narracji medialnej przedstawiano jako istotne zabezpieczenie praw obywatelskich. Uzupełnieniem tego obrazu były materiały, które – powołując się na oficjalne źródła – akcentowały społeczny i kadrowy wymiar nowelizacji.

Reforma nie ogranicza się do poszerzenia uprawnień operacyjnych, lecz obejmuje także poprawę gwarancji socjalnych funkcjonariuszy wywiadu, co w przekazie medialnym miało uzasadniać potrzebę zmian w kontekście długofalowego bezpieczeństwa państwa. Łącznie litewska reakcja na nowelizację ustawy o wywiadzie – jak wynika z analizy mediów głównego nurtu – była w znacznej mierze pozbawiona ostrej krytyki, skupiona na relacjonowaniu argumentów decydentów oraz na technicznym opisie nowych rozwiązań, z jedynie umiarkowanym sygnalizowaniem potencjalnych napięć między bezpieczeństwem państwa a ochroną praw jednostki.