Państwo, które chce wiedzieć wcześniej, czyli francuski model wywiadu terytorialnego

Nie jest to więc ani klasyczna policja kryminalna, ani tradycyjny kontrwywiad. DNRT działa w ramach Direction générale de la police nationale, czyli Dyrekcji Generalnej Policji Narodowej, ale jej rola jest wyraźnie odmienna od roli służb prowadzących zwykłe postępowania karne. Jej zadaniem jest rozpoznawanie zjawisk instytucjonalnych, społecznych i gospodarczych, które mogą zagrozić porządkowi publicznemu i bezpieczeństwu państwa. Oficjalny opis zadań ujmuje to jasno: służba wykrywa i analizuje osoby, grupy oraz zjawiska społeczne, które ze względu na swój radykalny lub gwałtowny charakter mogą stać się źródłem zagrożenia.

Awans dawnego wywiadu terytorialnego

Dzisiejsza DNRT nie powstała z niczego. Jest rezultatem reformy z 2023 r., ale jej bezpośrednią poprzedniczką był Service central du renseignement territorial (SCRT) – Centralna Służba Wywiadu Terytorialnego. Wcześniej francuskie państwo opierało się także na tradycji dawnych Renseignements généraux – policyjnego pionu „wywiadu ogólnego”, zajmującego się obserwacją życia politycznego, społecznego i porządkowego. Reforma z 2023 r. nie oznaczała więc stworzenia zupełnie nowej funkcji państwa, lecz podniesienie dawnego wywiadu terytorialnego do wyższej rangi organizacyjnej.

Tę zmianę przesądziły dwa akty z 29 czerwca 2023 r. Dekret nr 2023-530 przekształcił dawny SCRT w DNRT i podporządkował nową dyrekcję bezpośrednio dyrektorowi generalnemu Policji Narodowej. Z kolei zarządzenie z tego samego dnia w sprawie organizacji administracji centralnej Dyrekcji Generalnej Policji Narodowej określiło DNRT jako „direction active de la police nationale”, czyli operacyjną dyrekcję Policji Narodowej. Określenie to nie oznacza odrębnej formacji paramilitarnej, lecz fakt, że służba została osadzona w wykonawczym i operacyjnym pionie Policji Narodowej, a nie w administracyjnym zapleczu resortu.

Mandat zapisany szeroko

Kluczowe znaczenie ma art. 21-1 dekretu nr 2013-728 z 12 sierpnia 2013 r., zmieniony reformą z 2023 r. Wynika z niego, że DNRT odpowiada za poszukiwanie, centralizację i analizę informacji przeznaczonych dla rządu i przedstawicieli państwa w obszarach instytucjonalnym, gospodarczym i społecznym oraz we wszystkich dziedzinach, które mogą oddziaływać na porządek publiczny – zwłaszcza tam, gdzie pojawia się przemoc. Przepis ten ma znaczenie zasadnicze, ponieważ pokazuje, że służba nie została stworzona wyłącznie do zajmowania się tym, co już przybrało postać przestępstwa. Ma również rozpoznawać procesy, środowiska i zjawiska, które mogą prowadzić do konfliktu społecznego, przemocy zbiorowej albo radykalizacji, a w konsekwencji stać się źródłem zagrożenia dla bezpieczeństwa wewnętrznego i porządku publicznego.

W praktyce oznacza to bardzo szeroki zakres działania. DNRT zajmuje się nie tylko terroryzmem, lecz także ruchami protestacyjnymi, gwałtownymi formami ekstremizmu, napięciami wspólnotowymi, zjawiskami religijnymi, częścią przestępczości zorganizowanej oraz tymi procesami społecznymi, które z punktu widzenia państwa mogą podważać porządek publiczny albo republikańskie reguły współżycia. W relacji z Direction générale de la sécurité intérieure (DGSI) DNRT współdziała w zapobieganiu terroryzmowi. Jednocześnie sama pełni rolę wiodącą w zwalczaniu gwałtownych ekstremizmów, a także zajmuje się separatyzmami i działaniami wymierzonymi w republikańską formę instytucji.

Ważną, choć rzadziej zauważaną częścią działalności DNRT są także enquêtes administratives, czyli administracyjne postępowania sprawdzające. Oznacza to, że służba nie ogranicza się jedynie do rozpoznawania zagrożeń dla porządku publicznego, lecz uczestniczy również w ocenie ryzyka związanego z dostępem określonych osób do stanowisk, funkcji i stref wymagających szczególnego poziomu zaufania i bezpieczeństwa.

Prawo, które daje narzędzia, ale wyznacza granice

Francuskie prawo ujmuje działalność wywiadowczą DNRT szerzej niż tylko jako zbiór uprawnień operacyjno-rozpoznawczych. Obejmuje ono zarówno rozpoznawanie, gromadzenie, centralizowanie i analizowanie informacji, jak i zasady stosowania technik wywiadowczych. System ten opiera się na pojęciu finalités, czyli ustawowych celów, dla których wolno sięgać po techniki wywiadowcze. Francuski Kodeks bezpieczeństwa wewnętrznego stanowi, że działalność wywiadowcza musi służyć określonym interesom publicznym i być zgodna z zasadą konieczności oraz zasadą proporcjonalności. Wszystkie służby działają więc w tym samym ogólnym porządku prawnym, lecz nie każda z nich ma taki sam zakres uprawnień ani taki sam dostęp do narzędzi operacyjnych.

Właśnie tutaj ujawnia się status DNRT jako służby „drugiego kręgu”. Narodowa Komisja Kontroli Technik Wywiadowczych zalicza DNRT do tej kategorii, co oznacza, że nie należy ona do sześciu głównych, wyspecjalizowanych służb wywiadowczych tworzących formalny rdzeń francuskiej wspólnoty wywiadowczej. Należy natomiast do formacji, które prowadzą działalność wywiadowczą w węższym zakresie i na ściślej określonych podstawach prawnych. Przekłada się to na dwa zasadnicze ograniczenia: po pierwsze, DNRT może korzystać tylko z części technik wywiadowczych przewidzianych przez prawo; po drugie, może stosować je wyłącznie dla części ustawowych celów działalności wywiadowczej państwa.

W przypadku DNRT chodzi o cztery grupy celów. Pierwszą jest ochrona niepodległości państwa, integralności terytorium i obrony narodowej. Drugą – zapobieganie terroryzmowi. Trzecią – przeciwdziałanie zamachom na republikańską formę instytucji, działaniom zmierzającym do utrzymania lub odtworzenia rozwiązanych ugrupowań oraz przemocy zbiorowej poważnie zagrażającej pokojowi publicznemu. Czwartą – zapobieganie przestępczości i przestępczości zorganizowanej. Ten ograniczony katalog pokazuje, że DNRT jest pełnoprawną służbą wywiadowczą, ale jej kompetencje są węższe niż kompetencje największych wyspecjalizowanych służb państwa.

Wywiad drugiego kręgu nie znaczy wywiad drugorzędny

Status służby „drugiego kręgu” nie oznacza jednak, że DNRT jest bierna albo czysto analityczna. Francuskie prawo przewiduje także możliwość działania pod osłoną. Zarządzenie z 5 kwietnia 2024 r., wydane na podstawie Kodeksu bezpieczeństwa wewnętrznego, wymienia DNRT oraz jej służby strefowe i departamentalne wśród struktur mogących korzystać z „identité d’emprunt” i „fausse qualité”. W polskim ujęciu chodzi tu o działanie pod przykryciem, oparte na przybranej tożsamości lub fałszywym statusie, wraz z możliwością stworzenia formalnego zaplecza potrzebnego do posługiwania się taką legendą operacyjną.

W praktyce DNRT opiera swoje rozpoznanie zarówno na źródłach ludzkich, jak i na środkach technicznych. Oficjalny materiał Policji Narodowej wskazuje, że służba wykrywa nowe zjawiska pojawiające się na terytorium państwa za pomocą capteurs humains et techniques, czyli źródeł ludzkich i narzędzi technicznych. Informacje zebrane przez departamentalne służby wywiadu terytorialnego są następnie analizowane i przetwarzane na potrzeby oceny zagrożeń. DNRT łączy więc rozpoznanie prowadzone w terenie przez ludzi z technicznym wsparciem zbierania i analizy informacji.

Jednocześnie ten rozbudowany aparat działania został obudowany mocnym systemem kontroli. Narodowa Komisja Kontroli Technik Wywiadowczych prowadzi kontrolę uprzednią i następczą, a formalną decyzję o zastosowaniu technik podejmuje premier po zasięgnięciu opinii komisji. Dodatkowo istnieje ścieżka kontroli sądowo-administracyjnej przez Radę Stanu. Francuski model próbuje więc zbudować równowagę: z jednej strony dać państwu możliwość wcześniejszego rozpoznawania zagrożeń, z drugiej – ograniczyć samowolę służb i poddać ich działanie nadzorowi.

Kto stoi na czele DNRT

Jawny skład ścisłego kierownictwa DNRT mówi o tej służbie więcej niż mogłoby się wydawać. Według urzędowego katalogu administracji publicznej na czele DNRT stoi Bertrand Chamoulaud.

Funkcję zastępcy dyrektora krajowego pełni Éric Matyn. Stanowisko zastępcy reprezentującego Żandarmerię Narodową zajmuje Franck Auneau, a drugim zastępcą jest Alain Braud. Już sam ten skład pokazuje, że DNRT, choć pozostaje dyrekcją Policji Narodowej, działa w ścisłym powiązaniu z komponentem żandarmerii.

Centrala, regiony, departamenty

Zarządzenie z 29 czerwca 2023 r. stanowi, że DNRT obejmuje administrację centralną i służby terytorialne, jednak organizacja tych struktur jest objęta tajemnicą obrony narodowej. Nie oznacza to całkowitej niejawności, lecz raczej to, że państwo pokazuje ogólny kształt służby, nie ujawniając pełnej mapy etatów, komórek i wewnętrznych relacji funkcjonalnych.

Jawne źródła pozwalają jednak częściowo odtworzyć strukturę centrali DNRT. Urzędowy katalog administracji publicznej wskazuje, że tworzą ją: sekretariat generalny, cztery wydziały, jedna poddyrekcja oraz jeden departament. Wśród wydziałów wymieniono komórki zajmujące się zjawiskami religijnymi i ruchami kontestacyjnymi, informacją ekonomiczną i społeczną, terytoriami zamorskimi oraz wspólnotami i zjawiskami społecznymi. Obok nich funkcjonuje poddyrekcja odpowiedzialna za badania, wsparcie operacyjne i cyber, a także departament zajmujący się z jednej strony kryzysami miejskimi i zjawiskami przemocy zbiorowej. Z drugiej zaś procesami polegającymi na zamykaniu się części środowisk we własnej tożsamości religijnej, kulturowej lub wspólnotowej – co może prowadzić do izolacji, separatyzmu albo radykalizacji. Ten układ organizacyjny pokazuje, że DNRT nie koncentruje się na jednym rodzaju zagrożeń, lecz prowadzi rozpoznanie w kilku różnych obszarach jednocześnie.

Na podstawie jawnych aktów prawnych można także częściowo odtworzyć podstawowy szkielet organizacyjny DNRT. Dekret nr 2023-1013 z 2 listopada 2023 r. dotyczący terenowej organizacji Policji Narodowej przewiduje istnienie strefowych i departamentalnych służb wywiadu terytorialnego. Strefowe służby wywiadu terytorialnego stanowią regionalny szczebel organizacyjny DNRT: działają na poziomie stref obrony i bezpieczeństwa, koordynują pracę niższych szczebli oraz centralizują informacje przekazywane następnie prefektowi strefy i władzom centralnym. Departamentalne służby wywiadu terytorialnego odpowiadają zaś za rozpoznanie na poziomie lokalnym. Oznacza to, że DNRT nie działa wyłącznie przez centralę, lecz opiera się na stałej strukturze regionalnej i departamentalnej.

Cały schemat organizacyjny jest zatem stosunkowo przejrzysty. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych nadzoruje Dyrekcję Generalną Policji Narodowej, a w jej strukturze działa DNRT. Sama dyrekcja funkcjonuje na trzech poziomach: centralnym, strefowym i departamentalnym. W sprawach związanych z zapobieganiem terroryzmowi współdziała z Generalną Dyrekcją Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Na obszarze Paryża oraz trzech otaczających go departamentów analogiczne funkcje wykonuje Dyrekcja Wywiadu Prefektury Policji Paryża. Całość wpisuje się w szerszy system koordynacji francuskich służb wywiadowczych, nadzorowany przez Krajową Koordynację Wywiadu i Walki z Terroryzmem.

Ilu ludzi liczy ta służba

Najbardziej aktualna jawna liczba dotycząca DNRT pochodzi z niejawnego przesłuchania przed komisją śledczą Zgromadzenia Narodowego Francji z 16 października 2025 r. W trakcie tego przesłuchania kierownictwo służby podało, że DNRT liczy około 3200 agentów. To najważniejsza publicznie potwierdzona liczba dotycząca obecnej skali tej formacji.

Starsze dane dotyczące poprzednika DNRT pokazują, że już wcześniej francuski wywiad terytorialny miał bardzo rozbudowaną obecność terenową. Raport publiczny z 2021 r. mówił o 255 implantacjach terytorialnych, czyli stałych jednostkach i punktach organizacyjnej obecności służby w terenie. Dane te nie są tożsame z dzisiejszą DNRT, ale dobrze ilustrują skalę ciągłości organizacyjnej między dawnym SCRT a obecną służbą.

Policjanci, żandarmi i analitycy

Skład kadrowy DNRT również zasługuje na uwagę. Z dekretu z 29 czerwca 2023 r. wynika wprost, że wraz z utworzeniem Krajowej Dyrekcji Wywiadu Terytorialnego do nowej formacji weszli zarówno funkcjonariusze, jak i agenci kontraktowi dawnego SCRT. Oznacza to, że już sam akt tworzący DNRT potwierdza obecność dwóch podstawowych kategorii personelu: funkcjonariuszy oraz pracowników kontraktowych.

Jawne źródła urzędowe pozwalają ten obraz doprecyzować. Oficjalny materiał Policji Narodowej dotyczący służby w wywiadzie terytorialnym pokazuje, że w tym pionie służą policjanci różnych korpusów i stopni – od gardiens de la paix, czyli podstawowych funkcjonariuszy operacyjnych, po oficerów i komisarzy. Źródła potwierdzają także obecność personelu kontraktowego wykonującego zadania analityczne. Jawny skład kierownictwa DNRT oraz akty dotyczące stanowisk w Żandarmerii Narodowej pokazują ponadto, że w strukturze służą również żołnierze Żandarmerii Narodowej – nie tylko na stanowisku zastępcy do spraw żandarmerii, lecz także na części innych stanowisk kierowniczych i operacyjnych.

 W rezultacie DNRT ma skład policyjny, żandarmeryjny oraz cywilno-analityczny. Policjanci pełniący służbę w DNRT mają prawo do noszenia i używania broni na zasadach ogólnych obowiązujących w Policji Narodowej, natomiast żandarmi korzystają z uprawnień wynikających z przepisów regulujących służbę w Żandarmerii Narodowej. Nie oznacza to jednak, że uzbrojony jest każdy członek personelu – w służbie występują również agenci kontraktowi.

Od kandydatów do pionu wywiadu terytorialnego oczekuje się nie tylko klasycznych kompetencji operacyjnych, lecz także umiejętności analitycznych i zdolności pracy z informacją. Oficjalne materiały rekrutacyjne podkreślają znaczenie zbierania danych, sporządzania not syntetycznych, wykrywania wydarzeń w przestrzeni publicznej i analizy tego, co dzieje się w terenie. Część personelu rekrutuje się także spośród osób z wykształceniem w zakresie prawa publicznego i bezpieczeństwa wewnętrznego, które następnie zajmują się analizą danych pochodzących z terenu. DNRT łączy więc pracę operacyjną z zapleczem ekspercko-analitycznym.

DNRT w relacji do innych służb

Relacja DNRT z Generalną Dyrekcją Bezpieczeństwa Wewnętrznego ma charakter komplementarny. Oficjalne dokumenty podkreślają, że pod przewodnictwem DGSI DNRT współdziała w zapobieganiu terroryzmowi. Nie jest więc służbą wiodącą w obszarze antyterrorystycznym, ale wnosi do systemu to, czego inne służby nie mają w takim stopniu: rozbudowaną sieć rozpoznania terytorialnego.

Równie ważna jest relacja z Direction du renseignement de la préfecture de police – Dyrekcją Wywiadu Prefektury Policji Paryża, która wykonuje analogiczne funkcje na obszarze Paryża i trzech otaczających go departamentów. Ten wyjątek terytorialny nie jest drobiazgiem technicznym, lecz jedną z istotnych cech francuskiej architektury bezpieczeństwa wewnętrznego.

Znaczenie ma także współpraca z Żandarmerią Narodową. Raport Trybunału Obrachunkowego z 2021 r. wskazywał, że wcześniejszy model współpracy wokół SCRT nie był w pełni satysfakcjonujący i nie zapewniał optymalnego połączenia zasobów policyjnych i żandarmeryjnych. To ważny kontekst dla DNRT, ponieważ pokazuje, że skuteczność wywiadu terytorialnego zależy nie tylko od prawa, lecz także od jakości współpracy między różnymi ogniwami państwa.

Bezpieczeństwo, nadzór i spory wokół DNRT

Na tym tle szczególnie interesujące są kontrowersje związane z funkcjonowaniem DNRT i szerzej całego francuskiego renseignement territorial. Nie chodzi tu o jedną wielką aferę, lecz o kilka trwałych pól sporu, które pokazują napięcie między ochroną bezpieczeństwa państwa a wolnościami publicznymi.

Pierwsze z nich dotyczy samej natury rozpoznania społecznego. Państwo, które chce wiedzieć wcześniej, siłą rzeczy zaczyna obserwować protesty, mobilizacje obywatelskie, napięcia tożsamościowe i działalność stowarzyszeń już na etapie, gdy nie mają one jeszcze charakteru przestępczego. Pojawia się wówczas pytanie, gdzie kończy się uzasadnione rozpoznanie zagrożeń, a gdzie zaczyna się rozszerzanie logiki bezpieczeństwa na legalne formy aktywności obywatelskiej.

Jak pisał dziennik Le Monde, instrument stworzony jako narzędzie walki z separatyzmem bywał stosowany także wobec stowarzyszeń niemających związku z radykalnym islamizmem. W przypadku służby takiej jak DNRT, której zadaniem jest wychwytywanie wczesnych symptomów możliwych zagrożeń, granica ta staje się szczególnie delikatna.

Drugie pole sporu dotyczy sposobu, w jaki aparat bezpieczeństwa współtworzy obraz zagrożeń w debacie publicznej. Jak wynika z dokumentu Komisji Ustaw Zgromadzenia Narodowego poświęconego nienawiści antymuzułmańskiej i islamofobii, statystyki DNRT mówiły o 173 czynach antymuzułmańskich w 2024 r., czyli o spadku w porównaniu z rokiem poprzednim.

Jednocześnie sami autorzy raportu zaznaczali, że liczby te mogą dawać obraz niepełny, ponieważ ujawniają przede wszystkim trudności w rejestrowaniu takich zdarzeń oraz zjawisko ich niedoszacowania. Spór nie dotyczy więc wyłącznie samych danych, lecz również tego, jak państwowe kategorie statystyczne wpływają na polityczne i społeczne rozumienie zjawiska.

Trzecia kontrowersja ma charakter bardziej systemowy i dotyczy kontroli nad technikami wywiadowczymi. Jak wynika z 9. Rapport d’activité 2024 przygotowanego przez Narodową Komisję Kontroli Technik Wywiadowczych, organ nadzorczy mówił wprost o anomalies persistantes, czyli utrzymujących się nieprawidłowościach, dziesięć lat po uchwaleniu ustawy o wywiadzie.

Według komisji najpoważniejsze problemy dotyczyły wykorzystywania danych w biuletynach wywiadowczych, niewystarczającego zachowywania śladów operacji, przekraczania okresu ważności niektórych upoważnień oraz nieprzestrzegania ograniczeń wskazanych wcześniej przez samą komisję. Uwaga ta jest szczególnie ważna, ponieważ nie pochodzi od publicystów czy aktywistów, lecz od oficjalnego organu państwowego, którego zadaniem jest pilnowanie równowagi między bezpieczeństwem a prawami jednostki.

Szczególnie wymowny charakter miała sprawa Quentina Deranque’a w Lyonie – działacza prawicowego, który został pobity na śmierć przez ultralewicowych aktywistów. Sprawa ujawniła praktyczny, a zarazem politycznie drażliwy wymiar działania wywiadu terytorialnego. Jak pisały Les Dernières Nouvelles d’Alsace, jeszcze przed śmiertelnym zajściem funkcjonariusze wywiadu terytorialnego obserwowali uczestników starcia. Funkcjonariusze fotografowali wydarzenia poprzedzające zabójstwo i obserwowali działaczy skrajnej lewicy oczekiwanych na konferencji europosłanki Rimy Hassan, ale „nie widzieli zadanych ciosów”.

Jednocześnie wykonane przez nich zdjęcia umożliwiły później identyfikację podejrzanych i ich zatrzymanie. Według Le Progrès sama obecność funkcjonariuszy wywiadu terytorialnego na miejscu oraz fakt, że dysponowali materiałem fotograficznym, wywołały natychmiastową polemikę polityczną. Sprawa pokazuje, jak cienka bywa granica między rozpoznaniem a interwencją: służba była obecna, prowadziła obserwację i dokumentację, ale nie zapobiegła śmiertelnemu finałowi zajścia.

W rezultacie DNRT jawi się jako jedna z najbardziej charakterystycznych instytucji współczesnego państwa bezpieczeństwa. Ma rozpoznawać kryzys, zanim ten wyjdzie na ulice. Im lepiej to robi, tym cenniejsza staje się dla państwa. Im szerzej to robi, tym silniej powraca pytanie o granice tej wiedzy, o proporcjonalność środków i o to, czy rozrost państwowego rozpoznania społecznego rzeczywiście nadąża za nim kontrola, przejrzystość i odpowiedzialność.

Z tej racji DNRT należy postrzegać nie jako zwykłą policyjną komórkę ani jako klasyczny kontrwywiad, lecz jako narzędzie państwa służące do wczesnego rozpoznawania zagrożeń. Jej znaczenie wynika z połączenia szerokiego mandatu ustawowego, rozbudowanej obecności terenowej, dostępu do części technik wywiadowczych oraz silnego osadzenia w systemie koordynacji francuskich służb.

Właśnie dlatego DNRT stała się jedną z najważniejszych instytucji francuskiego bezpieczeństwa wewnętrznego. Zarazem to samo sprawia, że pozostaje służbą szczególnie wrażliwą politycznie i prawnie. Im szerzej państwo chce rozpoznawać procesy społeczne, radykalizację, przemoc i separatyzmy, tym silniej powraca pytanie o granice nadzoru, proporcjonalność środków oraz skuteczność kontroli nad aparatem, który ma wiedzieć wcześniej niż inni.

W tym sensie DNRT jest nie tylko służbą wywiadowczą, lecz także kluczowym elementem modelu bezpieczeństwa opartego na wczesnym rozpoznawaniu procesów i środowisk, które nie mają jeszcze charakteru przestępczego, ale mogą w przyszłości generować zagrożenia dla porządku publicznego i bezpieczeństwa państwa.