Muzea nie są gotowe na kryzys? Brakuje planów, procedur i nadzoru

Kontrola objęła MKiDN oraz dziewięć muzeów nadzorowanych przez ministra kultury. Czynności prowadzono od września do grudnia 2025 roku, a badany okres obejmował lata 2022–2025. NIK sprawdzała m.in. przygotowanie muzeów na sytuacje kryzysowe, zabezpieczenie przeciwpożarowe i techniczne, planowanie wydatków oraz nadzór ministra.

Izba zaznaczyła, że w badanych placówkach nie doszło do zniszczenia, uszkodzenia ani zaginięcia zbiorów. Ocena przygotowania systemu była jednak negatywna. „Na dzień zakończenia czynności kontrolnych objęte kontrolą podmioty nie były przygotowane od strony formalno-organizacyjnej na wypadek konfliktu zbrojnego” – wskazała NIK.

Stare plany i brak spójnej polityki bezpieczeństwa

Jednym z głównych problemów były dokumenty, które powinny regulować ochronę zbiorów i siedzib muzeów. W sześciu z dziewięciu skontrolowanych placówek dysfunkcjonalne były plany ochrony zabytków (POZ) oraz plany ochrony muzeum (POM). Niektóre z nich sporządzono kilkanaście, a nawet ponad 20 lat temu.

Według NIK dokumenty nie zawierały wszystkich elementów wymaganych przepisami, nie były aktualizowane albo aktualizowano je nierzetelnie. W przypadku POZ obowiązuje coroczna aktualizacja do 31 marca, według stanu na 31 grudnia poprzedniego roku. W czterech muzeach tego obowiązku nie wykonywano, a w dwóch aktualizacje przeprowadzono nierzetelnie.

NIK wskazała, że w niektórych planach nadal znajdowały się dane nieaktualne od lat: adresy nieistniejących podmiotów, informacje o firmach ochroniarskich, które już nie świadczyły usług, czy błędne dane dotyczące zasobów przeznaczonych do ewakuacji.

Problemy dotyczyły również instrukcji bezpieczeństwa pożarowego oraz instrukcji przygotowania zbiorów do ewakuacji. W pięciu muzeach instrukcje ewakuacyjne nie obejmowały wszystkich wymaganych elementów, a w sześciu wystąpiły braki, opóźnienia lub nierzetelność aktualizacji. W jednym przypadku instrukcji nie opracowano dla trzech z pięciu obiektów muzeum.

Nowe plany do końca 2026 roku

Dotychczasowe krajowe i lokalne plany ochrony zabytków mają obowiązywać do 31 grudnia 2026 roku. Od 1 stycznia 2027 roku zastąpią je plany ochrony dóbr kultury na czas wojny, przewidziane w ustawie o ochronie ludności i obronie cywilnej.

NIK zwraca uwagę, że nowe dokumenty mają wskazywać m.in. najcenniejsze dobra kultury, ocenę zagrożeń, priorytetowe zadania ochronne, osoby i zespoły odpowiedzialne za wykonanie działań, a także potrzebne materiały, urządzenia i miejsca ich przechowywania.

Szczególne znaczenie ma przygotowanie miejsc ukrycia i ewakuacji najcenniejszych zbiorów, wraz z głównymi i zapasowymi trasami. Plan krajowy powinien także określać możliwe sposoby ewakuacji dóbr kultury poza granice Polski w czasie wojny.

Tymczasem – według stanu wskazanego przez NIK na 28 maja 2026 roku – minister nie podpisał jeszcze rozporządzenia określającego wykaz podmiotów zobowiązanych do sporządzenia takich planów. Projekt zakładał objęcie obowiązkiem 541 podmiotów, w tym wszystkich muzeów kontrolowanych przez Izbę.

Bez realizacji programu i z ograniczoną koordynacją

NIK ustaliła również, że minister kultury nie zapewnił realizacji żadnego z zadań przewidzianych w „Krajowym programie ochrony zabytków i opieki nad zabytkami na lata 2023–2026”. Program został przyjęty dopiero w grudniu 2023 roku i ogłoszony w 2024 roku, co – jak zauważa Izba – przerwało ciągłość po poprzednim programie na lata 2019–2022.

Kontrolerzy krytycznie ocenili także krajowy plan ochrony zabytków na wypadek konfliktu zbrojnego i sytuacji kryzysowych. Dokument, opracowany w 2013 roku, nie zawierał większości wymaganych elementów. Brakowało m.in. wskazania miejsc ukrycia i ewakuacji, tras ewakuacyjnych, wykazu najcenniejszych zbiorów przeznaczonych do rozśrodkowania oraz szacunków kosztów i nakładów potrzebnych do realizacji działań.

Plan był też aktualizowany po terminie, a podczas aktualizacji nie wykorzystano doświadczeń z wojny w Ukrainie, mimo że – jak wskazała NIK – resort posiadał wiedzę uzyskaną od podległych i nadzorowanych instytucji.

W lipcu 2024 roku minister powołał pełnomocnika ds. bezpieczeństwa w systemie zarządzania ochroną dóbr kultury, a od 1 stycznia 2025 roku w MKiDN działa Departament Bezpieczeństwa i Zarządzania Kryzysowego. NIK zauważyła jednak, że do zakończenia kontroli nie opracowano jednolitych, obligatoryjnych standardów postępowania na czas wojny dla nadzorowanych instytucji.

Narodowy Instytut Muzeów przygotował w 2024 roku zalecenia dotyczące przygotowania do sytuacji kryzysowej i wojny. Miały one jednak charakter dobrych praktyk, a resort nie sprawdzał ich wdrażania przez muzea.

Ochrona przeciwpożarowa i stan budynków

Nieprawidłowości stwierdzono też w zakresie ochrony przeciwpożarowej. Kontrole przeprowadzone przez Państwową Straż Pożarną na zlecenie NIK wykazały uchybienia w czterech muzeach. Ich skala była zróżnicowana: od pojedynczych problemów, które częściowo usunięto jeszcze w trakcie kontroli, po nieprawidłowości kwalifikujące jeden z budynków jako zagrażający życiu ludzi.

W pięciu spośród dziewięciu muzeów nie zapewniono w pełnym zakresie właściwego stanu technicznego zabytkowych obiektów. Weryfikacje prowadzone przez powiatowych inspektorów nadzoru budowlanego potwierdziły m.in. problemy z zawilgoceniem, pęknięciami, uszkodzeniami elementów budowlanych i koniecznością prowadzenia prac naprawczych.

NIK zwróciła szczególną uwagę na sytuację Muzeum Narodowego w Krakowie. Według informacji zawartych w raporcie stan techniczny gmachu głównego wymaga gruntownej modernizacji, również ze względu na konieczność dostosowania do wymogów ochrony przeciwpożarowej. Realizacja części rozwiązań została wstrzymana z powodu braku finansowania.

Problemy dotyczyły również okresowych kontroli zabezpieczeń budowlanych, mechanicznych i elektronicznych. W trzech muzeach przeglądy nie były prowadzone w pełnym zakresie, w dwóch niewłaściwie je dokumentowano, a w trzech nie powołano wymaganych komisji. W dwóch placówkach nie prowadzono książek eksploatacji i konserwacji zabezpieczeń elektronicznych.

NIK uznała, że minister nie zapewnił wystarczających środków na realizację zadań związanych z ochroną i zabezpieczeniem muzeów. W latach 2022–2025 nie uwzględniono 14 wniosków o dotacje celowe na zadania inwestycyjne, dotyczących m.in. modernizacji systemów alarmowych, ochrony zasobów IT, monitoringu czy instalacji przeciwpożarowych.

Izba podkreśliła, że na organizatorze muzeów spoczywa ustawowy obowiązek zapewnienia środków niezbędnych do ich utrzymania, rozwoju i ochrony zgromadzonych zbiorów.

Jednocześnie badanie konkretnych wydatków wykazało, że przyznane dotacje celowe były co do zasady udzielane, wydatkowane i rozliczane prawidłowo. NIK skontrolowała w MKiDN dziewięć umów o łącznej wartości niemal 23 mln zł, a w muzeach 33 umowy o wartości ponad 50,6 mln zł.

Krytyka objęła natomiast zakres nadzoru. W badanym okresie ministerstwo nie przeprowadziło ani jednej kontroli realizacji przez muzea zadań dotyczących zabezpieczania zbiorów i siedzib na wypadek sytuacji kryzysowych. Kontrole realizacji zadań obronnych objęły sześć muzeów, ale tylko jedno z dziewięciu placówek skontrolowanych w ramach obecnego postępowania.

Resort zapowiada działania, NIK podtrzymuje wnioski

W stanowisku do wyników kontroli Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego zadeklarowało realizację zaleceń NIK w granicach kompetencji ministra. Resort zapowiedział zwiększenie w latach 2027-2028 liczby muzeów obejmowanych kontrolami realizacji zadań obronnych.

MKiDN poinformowało również, że wspólnie z Narodowym Instytutem Muzeów zamierza przygotować jednolite standardy postępowania na wypadek konfliktu zbrojnego. Mają one być obowiązujące dla muzeów podległych i nadzorowanych przez ministra.

Resort wskazał przy tym, że sytuacje kryzysowe i konflikt zbrojny są odrębnymi kategoriami prawnymi, a minister nie ma kompetencji nadzorczych wobec wszystkich podmiotów, które będą zobowiązane do sporządzenia planów ochrony dóbr kultury na czas wojny.

NIK w odpowiedzi podtrzymała swoje stanowisko. Izba wskazała, że argument o braku uprawnień nadzorczych wobec wszystkich podmiotów trudno ocenić, skoro minister nie wydał jeszcze rozporządzenia określającego ich wykaz.