Zapomniana defensywa. Cywilny kontrwywiad II Rzeczypospolitej

Wraz z odzyskaniem niepodległości w 1918 r. Polska rozpoczęła budowę armii oraz wojskowego wywiadu i kontrwywiadu. Równolegle powstawał cywilny aparat bezpieczeństwa, którego zalążki istniały jeszcze za Rady Regencyjnej. Miał wykrywać obcą agenturę, rozpracowywać organizacje wywrotowe i przeciwdziałać działaniom wymierzonym w niepodległość państwa. Jego funkcjonariusze penetrowali struktury komunistyczne, rozpoznawali niemieckie środowiska nacjonalistyczne i zwalczali ukraińskie podziemie nacjonalistyczne. Przeciwdziałali szpiegostwu, sabotażowi i zamachom. Historia tego aparatu pozostaje w cieniu wojskowej „dwójki”, choć bez policyjnej agentury, obserwacji i dochodzeń obrona państwa byłaby znacznie trudniejsza.

Służba bez jednej nazwy

Cywilny kontrwywiad II RP nie był jedną instytucją odpowiadającą dzisiejszej służbie specjalnej. Zadania wykonywały komórki Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, policja polityczna, później odpowiednie ogniwa służby śledczej oraz administracja wojewódzka i powiatowa. Potoczne określenie „defensywa”, skracane do „defy”, przetrwało kolejne reorganizacje. Aparat ten łączył zwalczanie szpiegostwa i działalności wywrotowej z szerszym rozpoznaniem politycznym. Dlatego opis jego funkcjonowania wymaga uwzględnienia zarówno wyspecjalizowanych komórek, jak i wspierających je organów policji oraz administracji.

Budowniczowie tego aparatu pochodzili z różnych środowisk: od sfer ziemiańskich i urzędniczych po inteligencję, konspiratorów i bojowców PPS. Wnosili doświadczenia zdobyte w działalności niepodległościowej, administracji i służbie wojskowej. Organizację trzeba było jednak dopiero wypracować w państwie scalanym z ziem trzech zaborów.

Jak opisuje Andrzej Misiuk, w 1919 r. przy Komendzie Głównej Policji Państwowej organizowano Inspektorat Defensywy Politycznej. W 1920 r. powstał pion Wydziału IV D, z ekspozyturami na szczeblu okręgowym i agenturami w powiatach. W 1923 r. zastąpiła go Służba Informacyjna podporządkowana administracji politycznej. W czerwcu 1924 r. nastąpił powrót do policji: utworzono Policję Polityczną z Wydziałem V w centrali. W 1926 r. zlikwidowano wyodrębniony pion, rozdzielając obowiązki między MSW i struktury policyjne. Zadania operacyjne przejmowała służba śledcza. Zmiana nazwy i podporządkowania nie oznaczała zakończenia pracy kontrwywiadowczej.

Struktury i ludzie w terenie

Organizacja łączyła zdobywanie informacji z ich porządkowaniem i prowadzeniem dochodzeń. Według Andrzeja Pepłońskiego ekspozytury Wydziału IV D dzieliły się na referaty: informacyjno-sprawozdawczy, rejestracyjno-śledczy i administracyjno-prawny. Dwa pierwsze działały niejawnie. Przy czynnościach jawnych można było korzystać z pozostałego aparatu policyjnego.

Rozpoznanie miało również specjalizacje tematyczne. Tomasz Safjański i Tomasz Świerczyński opisują referaty działu przestępczości Wydziału V KG PP, wśród nich komunistyczno-wywrotowy, ukraiński i niemiecki. Przedstawiony podział wskazuje na wyodrębnienie kierunków rozpoznania według rodzaju zagrożenia i środowiska działania. Autorzy odwołują się przy opisie organizacji do dokumentacji MSW przechowywanej w Archiwum Akt Nowych.

Skalę możliwości przybliżają dane o personelu. Pepłoński podaje orientacyjną liczbę około 1200 funkcjonariuszy policji politycznej, opisując przejmowanie jej zadań przez szerszy aparat policyjny. Informacja dotyczy całego pionu, wykonującego także rozpoznanie polityczne i zwalczającego działalność wywrotową. Nie oznacza 1200 specjalistów zajmujących się wyłącznie szpiegostwem ani niezmiennego stanu osobowego przez cały okres międzywojenny.

Safjański i Świerczyński przytaczają natomiast 654 podoficerów służby politycznej w czerwcu 1925 r. Liczba ta odnosi się do określonej kategorii personelu i konkretnej daty, dlatego nie można jej bezpośrednio zestawiać z szacunkiem Pepłońskiego jako dwóch równoważnych bilansów.

Dlatego znaczenie miała obecność policji ogólnej w terenie. Funkcjonariusz specjalistycznej komórki mógł kierować rozpracowaniem, lecz potrzebował ludzi zdolnych ustalić adres, sprawdzić przyjezdnego, przeprowadzić rewizję albo dokonać zatrzymania. Rozproszona sieć posterunków była zapleczem, którego nie zastępowała sama centrala.

Zdobyć człowieka, dotrzeć do organizacji

Podstawowym narzędziem był wywiad konfidencjonalny. Krzysztof Halicki rozróżnia konfidenta należącego do rozpracowywanej organizacji oraz informatora uzyskującego wiadomości pośrednio. Różnica dotyczyła dostępu: źródło wewnętrzne mogło znać decyzje kierownictwa, zewnętrzne – obserwować kontakty i zachowanie jego członków.

Szczególnie cenni byli sekretarze organizacji, przez których ręce przechodziły dokumenty i korespondencja. Pozyskiwano także osoby mające zawodowy dostęp do ludzi i miejsc: pracowników hoteli, kelnerów, dorożkarzy czy stróżów. Werbunek poprzedzano rozpoznaniem sytuacji materialnej i osobistej kandydata. Stosowano zachęty finansowe, ale także nacisk oparty na materiałach kompromitujących.

Kontakt dostosowywano do codziennych zwyczajów współpracownika. Spotkanie na dworcu, w lokalu czy podczas wydarzenia towarzyskiego miało wyglądać naturalnie; wykorzystywano również specjalne mieszkania. Chroniono ewidencję źródeł i ich dokumentację.

Halicki pokazuje też słabości systemu: niedostatek funduszy, niespełnione obietnice wynagrodzenia, a nawet przywłaszczanie pieniędzy przeznaczonych dla konfidentów. Utrzymanie wartościowej sieci zależało więc również od finansów i rzetelności prowadzących ją funkcjonariuszy.

Obserwacja, kartoteki i meldunki

Agenturę uzupełniały obserwacja, ustalanie tożsamości, sprawdzenia środowiskowe i ewidencja. Halicki w naukowym opracowaniu przedstawia aparat zbierający wiadomości z różnych środowisk i przekazujący je w meldunkach sytuacyjnych, sprawozdaniach miesięcznych oraz raportach nadzwyczajnych.

W praktyce sygnał od informatora należało przełożyć na ustalenia: kto spotyka się z podejrzanym, dokąd podróżuje, z kim koresponduje i jakie ma możliwości działania. Przedwczesne zatrzymanie mogło uniemożliwić rozpoznanie szerszych powiązań; zbyt długa obserwacja groziła utratą okazji do interwencji. Był to stały problem oceny operacyjnej.

Wiadomości nabierały znaczenia po zestawieniu z wcześniejszą dokumentacją. Kartoteka umożliwiała połączenie nazwiska, adresu czy kontaktu z inną sprawą. Z kolei meldunki zbiorcze pozwalały władzom oceniać rozwój zagrożeń. Ten obieg informacji łączył lokalne rozpoznanie z decyzjami podejmowanymi w centrum.

Kierunek sowiecki: penetracja KPP

Zwalczanie struktur komunistycznych stanowiło jeden z głównych kierunków pracy defensywy. Wynikało to z charakteru przeciwnika. KPP była podporządkowana Kominternowi i Moskwie, a jej celem było obalenie istniejącego porządku oraz ustanowienie władzy sowieckiej. Władze II RP traktowały ją jako narzędzie sowieckiej ingerencji i działalności przeciw niepodległemu państwu.

Jak podkreśla Sebastian Drabik, organizacje komunistyczne pozostawały pod ścisłą kontrolą Związku Sowieckiego. Rozpoznanie ich struktur miało zatem znaczenie dla przeciwdziałania penetracji, działalności wywrotowej i szpiegostwu. Ważnym obszarem była „wojskówka” KPP – pion prowadzący działalność w środowisku wojskowym. Jego rozbicie w 1936 r. autor zalicza do najważniejszych osiągnięć polskich służb. Opracowanie Drabika obejmuje działania policji i służb wojskowych; nie daje podstaw do przypisania tego osiągnięcia wyłącznie kontrwywiadowi cywilnemu.

Przykładem niezwykle skutecznej penetracji była sprawa Józefa Mützenmachera, działającego w partii jako Mietek Redyko. Andrzej Friszke opisuje tajnego współpracownika policji, który dotarł do kierownictwa krajowych struktur KPP i w 1932 r. stanął na czele Sekretariatu Krajowego. Jego działalność przyczyniła się do aresztowania Alfreda Lampego i innych działaczy w 1933 r. Policja wycofała następnie źródło, pozorując jego zamordowanie. Operacja pokazuje zdolność do zdobycia dostępu do kierownictwa przeciwnika oraz ochrony agenta po wykorzystaniu jego informacji. Friszke opisuje także przekazywanie komunistom spreparowanych lub nieaktualnych wiadomości przez funkcjonariusza udającego skorumpowanego policjanta. Defensywa potrafiła więc pozyskiwać informacje i prowadzić dezinformację.

Wiedzę Mützenmachera wykorzystano również do publicznego zdemaskowania działalności KPP. W 1934 r. pod pseudonimem Jan Alfred Reguła opublikował książkę „Historia Komunistycznej Partii Polski w świetle faktów i dokumentów”. Przedstawiała ona kulisy funkcjonowania partii i jej agenturalną zależność od Moskwy. Jak wskazuje recenzja biografii Mützenmachera zamieszczona w „Dziejach Najnowszych”, publikacja wywołała zamieszanie w środowisku komunistycznym, a po wojnie była usuwana z bibliotek. Zdobyta dzięki penetracji wiedza posłużyła zatem także demaskowaniu sowieckiego zaplecza politycznego w Polsce.

Kierunek niemiecki: od rozpoznania do walki z dywersją

Obok zagrożenia sowieckiego istotnym kierunkiem działań była niemiecka penetracja. Policyjne zainteresowanie obejmowało organizacje mniejszości niemieckiej, ich aktywność i powiązania z Rzeszą. Osobnym zadaniem było wykrywanie osób oraz struktur wykorzystywanych przez niemieckie służby.

Henryk Ćwięk wskazuje, że do tych działań angażowano policję polityczną, śledczą, a nawet mundurową. Opisuje przekazywanie informacji o podejrzanych kontaktach, pomoc przy doborze współpracowników i uzyskiwaniu dokumentów oraz kontrolę ruchu granicznego.

Zagrożenie nasiliło się przed wojną. Malwina Siewier przedstawia werbunek członków mniejszości niemieckiej przez wrocławską Abwehrę do organizacji sabotażowych i bojowych. Przygotowywano ataki na polskie oddziały, ludność i obiekty strategiczne. Rozpoznanie takich przygotowań należało do zadań cywilnego aparatu bezpieczeństwa, w tym odrębnej Policji Województwa Śląskiego.

Jak opisuje Tomasz Chinciński, w sierpniu 1939 r. policja wykryła organizacje dywersyjne w Kłecku i Wrześni, zabezpieczając broń oraz materiały wybuchowe. Na Śląsku 15–16 sierpnia zatrzymano 360 osób podejrzanych o działalność dywersyjną i przeprowadzono 435 rewizji. W okolicach Nowego Sącza ujawniono także skład broni i plan zamachu na most w Kamionce Wielkiej.

Rezultat akcji śląskiej ograniczyły jednak późniejsze decyzje. Chinciński podaje, że po interwencjach dyplomatycznych oraz wskutek stanowiska polskiego MSZ większość zatrzymanych zwolniono. MSW 17 sierpnia zdecydowało o wypuszczeniu senatora Rudolfa Wiesnera i ograniczeniu liczby aresztowanych do 80 osób. Rozpoznanie zagrożenia i zatrzymanie podejrzanych nie oznaczało zatem trwałego wyeliminowania całej ujawnionej struktury. Były to działania cywilnego aparatu bezpieczeństwa prowadzone w szerszym systemie ochrony państwa. Przytoczone przykłady nie pozwalają przypisać wszystkich czynności jednej wyspecjalizowanej komórce kontrwywiadowczej.

Nie udało się zapobiec wszystkim operacjom przeciwnika. Zamach na dworcu w Tarnowie 28 sierpnia 1939 r., przypisywany Abwehrze, pokazał zdolność niemieckiej dywersji do uderzenia jeszcze przed rozpoczęciem wojny. Policja zatrzymała sprawcę, Antona Guzego, już po eksplozji.

Kierunek ukraiński: rozpracowywanie UWO i OUN

Trzecim istotnym obszarem pracy, łączącym ochronę integralności państwa z przeciwdziałaniem terroryzmowi, było rozpoznawanie Ukraińskiej Organizacji Wojskowej (UWO) i Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN). Organizacje te dążyły do oderwania południowo-wschodnich województw od Polski i utworzenia państwa ukraińskiego. Zwalczanie ich działalności obejmowało przeciwdziałanie sabotażowi, zamachom i konspiracji antypaństwowej, a w przypadku UWO także szpiegostwu.

Jak wskazuje Marcin Majewski, zasadniczy ciężar zwalczania tych organizacji spoczywał na cywilnej administracji bezpieczeństwa i Policji Państwowej. W drugiej połowie lat trzydziestych MSW odpowiadało za koordynację, analizę informacji i prowadzenie szczególnie cennej agentury, również zagranicznej. W Wydziale Bezpieczeństwa istniał referat nielegalnych organizacji ukraińskich.

Autor opisuje też związki UWO z wywiadem niemieckim: współpraca przeciw Polsce miała przynosić organizacji wsparcie finansowe i sprzętowe. Ustalenia te dotyczą UWO i konkretnych form jej działalności; nie stanowią podstawy do automatycznego przypisywania identycznych powiązań każdej późniejszej operacji OUN.

Terenową specjalizację pokazuje działalność podkomisarza Emiliana Czechowskiego, kierownika referatu spraw ukraińskich we Lwowie. Według policyjnego opracowania rozpracowywał on struktury UWO i dysponował rozległą wiedzą o jej członkach. Został zastrzelony 22 marca 1932 r. Pomimo podejrzeń kierowanych wobec środowiska OUN i aresztowań śledztwo nie doprowadziło wówczas do wyjaśnienia zabójstwa.

Najbardziej znanym przykładem pozyskania dokumentacji przeciwnika było archiwum Senyka. Jak pisze Magdalena Gibiec, jesienią 1933 r., dzięki współpracy polskiego i czechosłowackiego wywiadu, przeprowadzono rewizje u działaczy OUN w Pradze. Zdobyte dokumenty, po skopiowaniu przez polski wywiad wojskowy, trafiły do MSW. Odsłaniały finansowanie organizacji, jej kierownictwo emigracyjne i powiązania ze strukturami krajowymi.

Archiwum wykorzystano w śledztwie po zamordowaniu ministra Bronisława Pierackiego w 1934 r. Gibiec podkreśla, że dla samego oskarżenia miało znaczenie pomocnicze, a większość szczegółów zamachu ustalono w toku dochodzenia. Wcześniejsza analiza mogła jednak pomóc wykryć przygotowania. Sprawa pokazuje zarazem wartość rozpoznania i skutki opóźnionego wykorzystania informacji.

Kierunek ukraiński wymagał więc łączenia penetracji organizacji, analizy dokumentów, współpracy zagranicznej i czynności śledczych. Przeciwdziałanie zamachom oraz rozpoznawanie konspiracji stanowiły tu równie istotną część ochrony państwa jak wykrywanie szpiegów.

Współpraca z wojskiem i słabości systemu

Rozpracowywanie KPP, niemieckich siatek i ukraińskich organizacji konspiracyjnych wymagało różnych źródeł i specjalistycznej wiedzy. Na każdym z tych kierunków skuteczność zależała jednak od współdziałania instytucji. Policja miała lokalne kontakty i uprawnienia do czynności śledczych, wojsko – rozpoznanie zagrożeń dla sił zbrojnych. Administracja wyznaczała kierunki pracy i pośredniczyła we współpracy.

Ćwięk opisuje zarówno efekty wspólnych działań, jak i niedostateczne przygotowanie części policjantów, naruszanie zasad przekazywania materiałów oraz brak znajomości procedur. Uchybienia miały praktyczne skutki. Niepełne dane w meldunku utrudniały sprawdzenie podejrzanego, a przekazanie informacji nieuprawnionym osobom zagrażało konspiracji. Słabości te nie przekreślały osiągnięć, ale ograniczały wykorzystanie zdobytej wiedzy.

Wrzesień 1939 r. przerwał funkcjonowanie tego systemu. Wojna rozbiła dotychczasowe struktury, ale nie zakończyła działalności wszystkich jego funkcjonariuszy. Losy ludzi zajmujących się cywilną ochroną państwa prowadziły przez ewakuację, konspirację, niewolę i represje. Ocena tej grupy wymaga identyfikacji konkretnych funkcjonariuszy: ogólny bilans strat całej Policji Państwowej nie daje osobnego bilansu kontrwywiadu cywilnego.

Szczególnie wyrazistym i tragicznym przykładem jest Bolesław Kontrym, który miał za sobą wyjątkowo skomplikowaną drogę do służby w polskiej policji. Był oficerem armii carskiej i żołnierzem II Korpusu Polskiego na Wschodzie, następnie służył w Armii Czerwonej, dochodząc do wysokich stanowisk dowódczych i podejmując naukę w jej Akademii Sztabu Generalnego. W 1922 r. nawiązał współpracę z polskim wywiadem wojskowym i pod koniec roku przedostał się do Polski. Po zakończeniu służby w Straży Granicznej w 1924 r. przeszedł do Policji Państwowej, gdzie kierował strukturami śledczymi w Białymstoku, a następnie Wilnie. W Białymstoku Kontrym kierował rozpracowywaniem miejscowych struktur KPZB i komunistycznej młodzieżówki. Praca zespołu Kontryma doprowadziła między innymi do aresztowania komunistycznych agentów: Walentyny Najdus, Żeni Kapłan oraz Lilii Makarewicz. Wykorzystywano źródła ulokowane wewnątrz organizacji, dzięki którym rozpoznawano kolejne składy komitetu miejskiego i sieć kolportażu. W Wilnie zwalczał natomiast siatki komunistyczne powiązane z ośrodkami w Białymstoku i Mińsku.

Po wybuchu wojny przedostał się na Zachód, walczył pod Narwikiem i wrócił do kraju jako cichociemny. Działał w „Wachlarzu” i Kedywie, następnie został szefem Centrali Służby Śledczej oraz zastępcą komendanta głównego Państwowego Korpusu Bezpieczeństwa. Dowodził też oddziałem chroniącym aparat Delegatury Rządu. Jego droga pokazuje wykorzystanie przedwojennego doświadczenia w strukturach Polskiego Państwa Podziemnego.

Po wojnie Kontrym padł ofiarą komunistycznych represji i został stracony w 1953 r. Jak podaje „Gazeta Policyjna”, podczas śledztwa próbowano wydobyć od niego informacje o przedwojennej agenturze działającej w KPP. Jego policyjna przeszłość była więc przedmiotem konkretnego zainteresowania komunistycznego aparatu represji.

Z tej racji cywilna defensywa zasługuje na miejsce obok wojskowej „dwójki”. Jej znaczenie polegało na codziennej pracy: zdobyciu źródła, rozpoznaniu kontaktów, połączeniu rozproszonych meldunków i doprowadzeniu do interwencji. Miała sukcesy, popełniała błędy, służyła też szerszemu nadzorowi politycznemu. Bez uwzględnienia jej struktur i ludzi obraz ochrony niepodległości II Rzeczypospolitej pozostaje niepełny.