Jedna tragedia, wiele zagrożeń. Zamach w Krakowie lekcją dla służb?

Pierwszym wątkiem jest samo uznanie, że Polska nie może być traktowana jako wyjątek od reguły w perspektywie Europy i świata, jeśli chodzi o zagrożenia terrorystyczne i same akty terroru. Tworzenie złudzeń co do pełnego bezpieczeństwa wobec tego rodzaju zagrożeń odbija się na sferze mentalnej, ale może też przekładać się na konkretne kwestie praktyczne.

Co najważniejsze, współczesna Polska i jej społeczeństwo muszą dziś przejść nie tyle przez dyskusję o konkretnym sprawcy i wydarzeniu, ile zrozumieć skalę istniejących wyzwań. Pozwala to więc zaprezentować pewne wątki, które uznaje za niejako priorytetowe w szerszej perspektywie – pod kątem czasu i dostępnych zasobów.

Radykalizacja

Musimy wprost uznać, że w naszym społeczeństwie będą radykalizowały się różne jednostki, które mogą stać się zapleczem rekrutacyjnym dla struktur terrorystycznych lub samodzielnie próbować podejmować akty terroru, a także nakłaniać do nich innych. Ważne jest, aby zauważyć, że mamy całe spektrum radykalizacji: od kwestii skrajnych poglądów politycznych, wątków religijnych, ekonomicznych i społecznych, aż po ekologiczne. Nie można więc popełniać błędu polegającego na poszukiwaniu jednego profilu radykalizacji, jak to miało miejsce w okresie zwiększonego zagrożenia aktywnością struktur islamistycznych w Europie i na świecie.

Co ważne, w wielu przypadkach radykalizacja może być zjawiskiem pochodnym, a także wysoce eklektyczną strukturą, będącą pochodną podejścia jednostkowego do spraw politycznych, ideologicznych czy religijnych. Ważne jest, aby wiedzieć, że szczególnie dziś, w dobie szybkiego transferu informacji i zmian w domenie informacyjno-kognitywnej, radykalizacja może postępować szybciej i przybierać wymiar transnarodowy. W dodatku może również sprzyjać pojawianiu się pojedynczych osób, które będą włączone w pewne trendy ideologiczne, polityczne czy religijne, ale nie będą dążyły do dołączania do ruchów, które mogą być objęte obserwacją struktur antyterrorystycznych po naszej stronie lub po stronie sojuszników. Poszukiwanie jednego profilu procesów radykalizacji i dopasowanie do niego całego systemu antyterrorystycznego może okazać się w przyszłości wysoce problematyczne.

Pochodzenie napastnika lub napastników

W tym miejscu trzeba zaznaczyć, że Polska musi brać pod uwagę zagrożenia zarówno krajowego/rodzimego terroryzmu, jak i pojawiania się zagrożeń z zewnątrz. Zauważmy, że w USA (ale też w innych państwach świata) istnieje szereg doświadczeń pokazujących, że służby muszą brać pod uwagę zarówno ataki w stylu zamachu bombowego na budynek federalny w Oklahoma City (Timothy James McVeigh), jak i te w stylu 9/11, w których terroryści przybyli z zewnątrz.

Dziś, oczywiście, sprawa aktu terroru w Krakowie kieruje nas do dyskusji o rodzimych terrorystach. Wzmacnia ją również wspomnienie – na szczęście nieudanego – aktu terroru we Wrocławiu z 2016 r. z użyciem ładunku wybuchowego ulokowanego w autobusie komunikacji miejskiej. Jednakże znów nie może dojść do zawężenia świadomości istniejących zagrożeń. Przede wszystkim jako państwo jesteśmy wystawieni na umowny celownik z racji takich czynników jak: obecność w NATO i obecność USA na naszym terytorium, organizacja wydarzeń o skali międzynarodowej, pojawienie się wycieczek turystów z państw zagrożonych terroryzmem, itd.

To wymusza, aby refleksja po wydarzeniach z Krakowa miała zdecydowanie szerszy wymiar niż jedynie akcentowanie rodzimego pochodzenia napastnika, co wykluczałoby inne scenariusze. Co więcej, w żadnym razie nie możemy skupiać się teraz jedynie na modelu terroryzmu samotnych wilków (ang. lone wolf terrorism/lone actor terrorism), pomijając możliwość aktywności organizacji terrorystycznych lub działań pod fałszywą flagą obcych państw, które wykorzystują struktury terrorystyczne do realizacji własnej agendy.

Zaburzenia i problemy psychiczne

Zagrożenia terrorystyczne to nie tylko kwestia analizy dla specjalistów od antyterroryzmu czy wręcz kontrterroryzmu, ale także szersze pytanie o problemy ogólnospołeczne, w tym aspekty z zakresu stanu ochrony zdrowia w tak wrażliwej przestrzeni, jaką jest zdrowie psychiczne. W tym miejscu trzeba odnieść się do podatności osób z problemami lub chorych na werbunek przez organizacje terrorystyczne lub wpływu osób z ich otoczenia, a także do możliwości samodzielnego powiązania choroby, lub zaburzeń z radykalizacją.

Do tego dochodzi sprawa lub szereg spraw związanych ze środkami psychoaktywnymi, w tym nowymi, mogącymi wywoływać szereg zaburzeń o trudnych do przewidzenia skutkach. Generalnie, antyterroryzm to również taka dyskusja, odnosząca się do dostępności poradni, edukacji rodzin i najbliższych, a także świadomości wychwytywania anomalii w zachowaniu osób z najbliższego otoczenia, które mogą świadczyć o zagrożeniach dla życia i zdrowia. Może to być poszukiwanie radykalnych treści, włączanie się w ruchy, ale przecież też sprawa samobójstw.

Co ważne, antyterroryzm to nie tylko zadanie służb wyspecjalizowanych w tym zakresie, ale także szersze rozumienie znaczenia systemu edukacji, systemu ochrony zdrowia, a także nauki oraz analizy procesów społecznych (socjologia, psychologia społeczna, etc.). Jeśli już dążymy do usprawnień w zakresie prewencji, to ta kwestia musi znaleźć się w naszej debacie o lessons learned na poziomie strategicznych decyzji. Szczególnie gdy przypomnimy sobie także wydarzenia, które miały miejsce całkiem niedawno w placówkach oświatowych w różnych częściach kraju.

Zwiększająca się świadomość taktyki aktów terroru

W tym przypadku należy uznać, że współcześnie również w Polsce mierzymy się z zagrożeniem ze strony każdego aktu terroru, analizując je pod kątem zastosowanej taktyki. Wynika to z różnych czynników, takich jak dostępność materiałów pokazujących różne modele działania terrorystów, rozbudowana przestrzeń wymiany doświadczeń, a także same poradniki i tutoriale opracowywane przez organizacje terrorystyczne.

Co ważne, należy zakładać przenikanie się przestrzeni taktycznej między osobami a strukturami terrorystycznymi, często o odmiennych rytach ideologicznych, politycznych czy religijnych. Mówiąc obrazowo, jeśli jakiś model jest popularny na Bliskim Wschodzie i jest wiązany z aktywnością terrorystów, np. z Hamasu, Hezbollahu czy Da’iszu, Al-Kaidy, może on równie dobrze pojawić się w orbicie zainteresowań organizacji skrajnie prawicowych czy skrajnie lewicowych. Tym samym nie powinno być zaskoczenia, że np. napastnik z Wrocławia odwoływał się do ładunku umieszczonego w szybkowarze, analogicznie do Tamerlana i Dżochara Carnajewów z Bostonu.

Dlatego nasz system antyterrorystyczny musi tak dokładnie i w czasie rzeczywistym monitorować i analizować sytuację u naszych partnerów, sojuszników oraz innych państw świata. Stąd wiele z ćwiczeń antyterrorystycznych i kontrterrorystycznych obejmuje wszelkie scenariusze – od środków CBRN, poprzez różne materiały wybuchowe (w tym IED) i ich nośniki (VBIED, itp.). Dziś już wiemy, że masowy morderca, aktywny strzelec, w tym w przestrzeniach otwartych i zamkniętych (także w szkołach), to nie tylko zagrożenie „teoretyczne”.

Popularność, naśladownictwo i błędy w komunikacji strategicznej

Jako społeczeństwo jesteśmy zaskoczeni skalą i samym wymiarem aktu terroru w Krakowie. Jednakże w przestrzeni analitycznej niestety nie powinno być zaskoczenia metodą, profilem sprawcy itp. i prawdopodobnie go nie było. Tym samym również w domenie informacyjnej powinniśmy być lepiej przygotowani. Trzeba bowiem uniknąć wykreowania ze sprawcy swoistego celebryty, a także budowania wokół jego postaci zbędnych emocji u potencjalnych naśladowców. Wiedza społeczeństwa o sprawcy musi być odpowiednio wyważona z celami prewencji.

Co więcej, wiele komunikatów musi zostać poprawionych, aby unikać podsycania emocji, które mogą wywołać panikę, chaos i strach. Mówimy w tym przypadku o skali społeczeństwa, ale też o przełożeniu się pewnych narracji na np. sektor turystyczny lub na obraz państwa poza granicami kraju. Zespoły komunikacji strategicznej są już postulowanym rozwiązaniem zarówno w kontekście zagrożeń wojennych, podprogowych, jak i właśnie terrorystycznych. Jednakże ocena stopnia nasycenia polskich instytucji tego rodzaju narzędziami jest nadal co najwyżej niewystarczająca. A przecież samo zjawisko terroryzmu wręcz odnosi się do przestrzeni informacyjnej i jej przełożenia na kwestie psychologiczne.

Obecnie należy zastanowić się, czy należy dokonywać selekcji informacji o napastniku, jego profilu, a także wizerunku. We Francji organizacje islamistyczne wręcz tworzyły całe narracje gloryfikujące poszczególnych terrorystów i włączały je w działania mające na celu pozyskanie potencjalnych rekrutów. Co więcej, w naszym położeniu należy tym bardziej wziąć pod uwagę, że sprawą bezpieczeństwa, zagrożeń terrorystycznych, wątpliwości co do aktywności służb, itd. będą grały podmioty państwowe (Rosja i Białoruś), mając na uwadze swoje podejście do tzw. środków aktywnych.

Kwestie wzrostu dostępności legalnej oraz nielegalnej broni

W tym miejscu dodajmy, że zagrożeniem w przypadku analizy sprawy z Krakowa jest skoncentrowanie jej na kwestiach dostępu do broni palnej czy cywilnych elementów ochrony osobistej. Doświadczenia z obserwacji zagrożeń terrorystycznych na świecie pokazują bowiem wysoką zdolność do adaptacji taktyki stosowanej w aktach terroru. Napastnik z Krakowa użył kombinacji pojazdu i karabinka z rodziny AR-15, ale równie dobrze mógł użyć taranowania lub jakiejś formy broni białej. Odpowiedź państwa musi uwzględniać tę wspomnianą adaptowalność terrorystów – czy to pojedynczych, czy też organizacji. Jeśli pójdziemy w kierunku restrykcyjności lub całkowitego zakazu w przypadku wybranych jednostek broni, to w żadnym razie nie unikniemy aktów terroru.

Co więcej, patrząc na doświadczenia z zakończenia wojny na Bałkanach w latach 90. XX w., musimy zakładać zalanie rynku nielegalną bronią z obszaru konfliktu zbrojnego na Ukrainie. Analogicznie, jeśli chodzi o materiały wybuchowe oraz ochronę balistyczną. Dyskusja o posiadaniu legalnej broni, o klubach strzeleckich, a także o sporcie strzeleckim, może jedynie doprowadzić do wystąpienia zastępczego poczucia sprawczości. Jednakże zauważmy, że szereg przestępstw z użyciem broni palnej opiera się właśnie na nielegalnym uzbrojeniu. W dodatku w skali Polski nie możemy mówić o jakimś znaczącym statystycznie w skali Europy nasyceniu społeczeństwa jednostkami broni palnej (krótką, a tym bardziej długą). Trzeba więc apelować o ostrożność w kanalizowaniu dyskusji o lessons learned w tej perspektywie.

Rekomendacje na przyszłość

Nasz system antyterrorystyczny wymaga obecnie nie tyle wstrząsu, co uznania jego znaczenia. Przede wszystkim należy podkreślić, że zagrożenia militarne nie niwelują zagrożeń terrorystycznych, a wysoka presja szpiegowska i potrzeby kontrwywiadowcze nie umniejszają znaczenia pionów zajmujących się antyterroryzmem. Dlatego istotne jest utrzymywanie niezbędnych zasobów również na tym kierunku.

Co jeszcze ważniejsze, nadal należy inwestować w interoperacyjność służb na wypadek działań połączonych, zwłaszcza widząc, że ciężar interwencji w pierwszej fazie spoczywa najczęściej na funkcjonariuszach Policji, a nie na wyspecjalizowanych jednostkach kontrterrorystycznych. Stało się tak w przypadku Krakowa, ale tak samo działo się w przypadku strzelaniny przed redakcją „Charlie Hebdo” we Francji. Szkolenia, ćwiczenia, wyposażenie i wsparcie w zakresie reagowania musi obejmować więc tych, którzy znajdą się na pierwszej linii. Patrząc na profesjonalizm i przygotowanie jednostek kontrterrorystycznych w Polsce, o ich reagowanie nie musimy się obecnie w żadnym razie martwić.

Co jeszcze ważniejsze, zauważmy, że ABW bierze na siebie odpowiedzialność za ten obszar z racji umiejscowienia w ustawie o działaniach antyterrorystycznych, ale to wymaga sił i środków. Co więcej, ABW w tej misji musi być liderem, ale w żadnym razie nie zastąpi innych służb, w tym Policji. Cały czas mówimy bowiem o systemie, a nie o jednej wyspecjalizowanej strukturze obejmującej cały zakres działań – od antyterroryzmu po kontrterroryzm. Przy czym musimy jako państwo zadać sobie pytanie o odciążenie ABW, dostrzegając znaczenie i rolę działań w przestrzeni analizowanego antyterroryzmu, a jednocześnie kontrwywiadu. W naszych warunkach strategicznych, a także po wydarzeniach z Krakowa, powinniśmy tym bardziej myśleć o wzmocnieniu oraz usprawnieniu tej struktury, widząc w niej rolę lidera w szeregu procesów z zakresu odporności.

Ważną konkluzją jest też uznanie znaczenia systemu prewencji terrorystycznej i szerzej – edukacji w tym zakresie. Zauważmy, że przed laty mieliśmy skrojoną i dobrze przygotowaną kampanię ABW pod nazwą „4U!” (uważaj, uciekaj, ukryj się, udaremnij atak). Jednakże problemem była ciągłość tego typu aktywności państwa oraz jak najgłębsze dotarcie z tym przekazem do zróżnicowanej grupy odbiorców. A przecież sama kampania 4U! wraz z modułem e-learningowym była i jest idealnym narzędziem pokazującym w sposób przystępny i jasny procesy – od radykalizacji po reagowanie już na bezpośrednie zagrożenie (przy czym należy zaznaczyć, że nie jest ona skierowana do ekspertów, lecz ma stanowić formę dotarcia do obywateli z uproszczonym, odpowiednio sformatowanym przekazem).

Na koniec pozostaje również rola dyskusji społeczno-politycznej o zagrożeniach terrorystycznych, a tu wchodzimy w przestrzeń wzmacniania naszej odporności, szczególnie kognitywnej. Musimy bowiem zmierzyć się z bardzo trudnym ulokowaniem tego rodzaju problematyki w ramach pewnego wypracowanego konsensusu politycznego w zakresie podejścia do spraw bezpieczeństwa (np. niwelowanie zagrożenia polityzacji podejścia do służb, itp.). Co więcej, samo społeczeństwo musi zrozumieć, że nawet najbardziej rozwinięte i dofinansowane systemy antyterrorystyczne nigdy nie zagwarantują 100 proc. skuteczności. Szczególnie gdy pojawią się zagrożenia ze strony pojedynczych osób. Lecz jednocześnie należy uznać, że inwestując w systemy, np. obrony przeciwrakietowej, nie możemy pomijać potrzeb finansowych systemu antyterrorystycznego.

Problemy z zakresu bezpieczeństwa wewnętrznego mogą równie dobrze uderzyć w poczucie bezpieczeństwa całego społeczeństwa, jak wtargnięcie pocisku manewrującego lub systemów bezzałogowych. Dostrzegamy to właśnie teraz, analizując akt terroru w Krakowie. Lecz żadnego państwa w naszym regionie, a tym bardziej Polski, nie stać na wybór: albo obronność, albo bezpieczeństwo wewnętrzne (w tym system antyterrorystyczny). Zawsze należy mówić o komplementarności i filarach, w które należy inwestować, a przede wszystkim o tych, które należy wzmacniać również poprzez budowanie odporności informacyjnej i świadomości społecznej. Na koniec należy uznać, że gdy emocje opadną, wiele do zrobienia będzie miała również polska sfera mediów, w tym mediów społecznościowych. Nie chodzi o cenzurowanie treści, ale o zrozumienie znaczenia pojedynczych narracji w perspektywie długoterminowej.