Cele miękkie wymagają szczególnej ochrony. Bezpieczeństwo miejsc codziennego życia

Otwartość dworców, szkół, galerii handlowych, świątyń i miejsc koncertów ułatwia korzystanie z nich, ale zwiększa również ich podatność na atak. Dlatego cele miękkie powinny być objęte szczególną ochroną, dostosowaną do zagrożeń i możliwych skutków zamachu. Wymaga to połączenia rozpoznania, odpowiedzialnego zarządzania, projektowania przestrzeni, przygotowania personelu i sprawnej reakcji. Ochrona ludzi w takich miejscach musi być stałym zadaniem państwa, samorządów i zarządców.

Cele miękkie a twarde

Pojęcie „celu miękkiego” opisuje przede wszystkim podatność na atak. W przyjętym w 2017 r. przez Globalne Forum na rzecz Zwalczania Terroryzmu (GCTF) dokumencie zaliczono do tej kategorii miejsca, w których ludzie uczą się, pracują, podróżują, robią zakupy, odpoczywają i praktykują religię. Ich dostępność łączy się zwykle z ograniczonymi zabezpieczeniami. Chodzi zarówno o obiekty publiczne, jak i prywatne oraz przestrzenie otwarte. 

Podział na cele miękkie i twarde odnosi się do stopnia zabezpieczenia. Nie jest niezmienną klasyfikacją całych budynków. Ten sam kompleks może obejmować strefy o różnym poziomie ochrony, a przestrzeń spokojna przez większość dnia może podczas wydarzenia zgromadzić tłum. Podatność miejsca trzeba więc oceniać z uwzględnieniem czasu i sposobu jego użytkowania. Komisja Europejska w planie działania na rzecz ochrony przestrzeni publicznych wskazuje na konieczność uwzględniania ich różnorodności i specyfiki.

Wybór tych miejsc ma dla terrorystów znaczenie wykraczające poza możliwość zabicia i zranienia ludzi. Jak wyjaśnia Alex P. Schmid, bezpośrednie ofiary są również środkiem oddziaływania na szerszą publiczność. Przemoc ma zastraszyć społeczeństwo, przyciągnąć uwagę i wywrzeć presję na władze. Atak w miejscu codziennego życia może podważać poczucie bezpieczeństwa daleko poza miejscem zamachu. 

Jak planować bezpieczeństwo w celach miękkich

Zwiększona podatność celów miękkich uzasadnia objęcie ich szczególną ochroną i nadanie im wyraźnego miejsca w planowaniu bezpieczeństwa. Oznacza to regularną ocenę ryzyka, ustalenie odpowiedzialności, zapewnienie przepływu ostrzeżeń, przygotowanie personelu i sprawdzanie procedur. Intensywność zabezpieczeń powinna odpowiadać charakterowi miejsca oraz rozpoznanym zagrożeniom. Jest to wniosek dotyczący organizacji ochrony, zgodny z kierunkiem niewiążących zaleceń GCTF. Samo określenie „cel miękki” nie ustanawia odrębnego statusu prawnego ani jednolitego zestawu obowiązków. 

Ochrona musi obejmować szerszy system miejsc publicznych. Jak zwraca uwagę Schmid, wzmocnienie zabezpieczeń jednego obiektu może skierować zainteresowanie sprawców ku innemu, słabiej chronionemu. Proponuje zatem podejście wielowarstwowe, obejmujące zarówno wcześniejsze przeciwdziałanie przygotowaniom do przemocy, jak i zabezpieczenie potencjalnych celów. Państwo potrzebuje zdolności rozpoznawania i udaremniania zamachów, a zarządcy – wykrywania zagrożenia, utrudniania ataku i ograniczania strat. Poszczególne warstwy powinny się wzajemnie wspierać. 

Tak rozumianą współpracę sektora publicznego i prywatnego wspiera podejście ONZ. Biuro ONZ ds. Zwalczania Terroryzmu (UNOCT) przedstawiło w 2022 r. serię pięciu poradników poświęconych celom podatnym na ataki. Obejmuje ona wprowadzenie, centra miejskie, miejsca turystyczne, obiekty religijne oraz zagrożenia związane z bezzałogowymi statkami powietrznymi. Według UNOCT poprawa bezpieczeństwa powinna iść w parze z zachowaniem otwartości miejsc publicznych. Program obejmuje ocenę ryzyka, wymianę informacji i reagowanie kryzysowe, z poszanowaniem praw człowieka. Praktycznym wnioskiem jest potrzeba stałej współpracy oraz aktualizacji przygotowań wraz ze zmianami zagrożeń.

Łączenie informacji policyjnych i wywiadowczych ze źródłami otwartymi

Pierwszym zadaniem jest rozpoznanie zagrożenia i przekazanie ostrzeżenia osobom, które mogą podjąć działanie. Memorandum z Antalyi wskazuje na wartość łączenia informacji policyjnych i wywiadowczych ze źródłami otwartymi, w tym analizą przekazów organizacji terrorystycznych. Podkreśla także znaczenie udostępniania odpowiednio opracowanych ocen osobom odpowiedzialnym za ochronę. W praktyce oznacza to potrzebę przełożenia ostrzeżeń na decyzje: jakie przygotowania sprawdzić, z kim utrzymywać kontakt i kiedy zmienić sposób funkcjonowania miejsca.

Rozpoznanie powinno prowadzić do oceny ryzyka, łączącej charakter zagrożenia, podatność miejsca i możliwe następstwa ataku. W opracowaniu Komisji Europejskiej ocena ryzyka stanowi istotny element planowania ochrony. Należy uwzględnić sposób użytkowania przestrzeni, liczbę i potrzeby obecnych osób oraz możliwości reagowania. Wyniki analizy powinny określać priorytety, zadania i potrzebne zasoby. Ocena, po której nie następują decyzje, nie usuwa rozpoznanej podatności. 

Ten niewiążący prawnie podręcznik Komisji Europejskiej wskazuje również, że bezpieczeństwo należy uwzględniać już przy projektowaniu i przebudowie miejsc publicznych. Ma ono współistnieć z ich dostępnością, funkcjonalnością i jakością. Z tego wynika potrzeba współpracy projektantów, zarządców i specjalistów ochrony od początku inwestycji. Późniejsze dokładanie zabezpieczeń może wymuszać kompromisy, którym można było wcześniej zapobiec. Rozwiązania powinny uwzględniać potrzeby osób z niepełnosprawnościami oraz dostęp służb ratunkowych. 

Jednym z narzędzi takiego podejścia jest CPTED – zapobieganie przestępczości poprzez kształtowanie środowiska. Klaudia Kubalová, Jakub Ďurica i Erika Skýpalová z Uniwersytetu Żylińskiego przedstawiają zapobieganie przestępczości poprzez kształtowanie środowiska jako jeden ze sposobów ograniczania podatności takich miejsc. Wskazują oni, że każdy cel należy oceniać indywidualnie, uwzględniając zarówno jego atrakcyjność dla napastnika, jak i rzeczywiste możliwości zabezpieczenia. Znaczenie mają dostępność miejsca, koncentracja ludzi, symbolika obiektu oraz możliwe następstwa wtórne: zagrożenia związane z niekontrolowanym przemieszczaniem się tłumu czy obrażenia powodowane przez odłamki szkła.

Cztery zasady CPTED

Autorzy omawiają cztery najczęściej przywoływane w publikacji zasady CPTED: naturalną obserwację, kontrolę dostępu, utrzymanie przestrzeni oraz terytorialność, rozumianą jako czytelne wyznaczenie jej granic i przeznaczenia. Naturalnej obserwacji sprzyjają dobra widoczność, odpowiednie oświetlenie i utrzymanie zieleni. Kontrola dostępu obejmuje porządkowanie wejść, wyjść i kierunków ruchu. Utrzymanie oznacza regularne dbanie o otoczenie, natomiast terytorialność pomaga odróżnić przestrzeń publiczną od prywatnej i rozpoznać funkcję poszczególnych stref. W przedstawionym projekcie autorzy uwzględniają również monitoring wizyjny, który uzupełnia obserwację przestrzeni.

Przykładem zastosowania tych zasad jest zaproponowana w publikacji reorganizacja dworca kolejowego i jego otoczenia. Obejmuje ona poprawę oświetlenia, uporządkowanie zieleni, oznaczenie wejść i wyjść, wyznaczenie stref oczekiwania oraz parkowania, a także zastosowanie monitoringu. Jest to ilustracyjny projekt pokazujący, jak powiązać rozwiązania przestrzenne i techniczne z zasadami CPTED. Publikacja nie przedstawia pomiaru skuteczności tych zmian po ich wdrożeniu na opisywanym dworcu ani dowodu, że zapobiegły one zamachowi terrorystycznemu.

Przedstawiona koncepcja pozwala traktować układ i sposób użytkowania przestrzeni jako jedną z warstw ochrony. Wniosek dla bezpieczeństwa antyterrorystycznego jest taki, że lepsza widoczność i czytelna organizacja miejsca mogą wspierać rozpoznawanie zagrożeń i bezpieczne przemieszczanie się ludzi. Zakres dowodów wymaga jednak precyzji: przywoływane w artykule efekty dotyczą przede wszystkim przestępczości pospolitej. Sami autorzy podkreślają, że interwencje architektoniczne wymagają współpracy ze społecznością. CPTED powinno zatem współdziałać z rozpoznaniem zagrożeń, przygotowaniem personelu i procedurami reagowania. 

Jednym z obszarów wymagających specjalistycznego projektowania jest ochrona przed użyciem pojazdu jako narzędzia ataku. Brytyjska National Protective Security Authority (NPSA będąca częścią MI5 i zajmująca się doradztwem w zakresie ochrony fizycznej oraz bezpieczeństwa osobowego, publikuje materiały dotyczące ochrony przed atakami z użyciem pojazdów. Należy do nich „Poradnik projektowania przestrzeni publicznej z uwzględnieniem ochrony przed atakami z użyciem pojazdów”. Opisuje on integrowanie zabezpieczeń z przestrzenią publiczną. Ich rolę mogą współtworzyć odpowiednio zaprojektowane elementy zagospodarowania terenu. Nie należy jednak utożsamiać dowolnej donicy, ławki czy dekoracyjnego słupka ze skuteczną barierą ochronną. Dobór rozwiązań wymaga oceny technicznej, a cały układ powinien zachowywać bezpieczny ruch pieszych i dostęp dla ratowników. 

Kontrola wejścia do danego miejsca

Zabezpieczenia przestrzeni należy powiązać z organizacją dostępu. Zakres kontroli wejścia powinien odpowiadać funkcji miejsca i ocenie ryzyka. Amerykańska Agencja ds. Cyberbezpieczeństwa i Bezpieczeństwa Infrastruktury (CISA, działająca w strukturach Departamentu Bezpieczeństwa Krajowego USA podkreśla znaczenie przeszkolenia personelu, określenia zasad kontroli i postępowania po wykryciu niebezpiecznych przedmiotów. Zalecenia obejmują również pracowników, wykonawców i inne osoby korzystające z obiektu. Są to rozwiązania dobierane do warunków miejsca, a nie uniwersalny obowiązek identycznego kontrolowania wszystkich przestrzeni publicznych. Urządzenia kontrolne mają sens wtedy, gdy personel potrafi właściwie wykorzystać ich wskazania. 

Znaczenie ludzi i przepływu informacji szczególnie wyraźnie pokazało publiczne postępowanie wyjaśniające dotyczące zamachu w Manchester Arena z 22 maja 2017 r. W pierwszym tomie raportu przewodniczący postępowania John Saunders wskazał na niewykorzystane możliwości rozpoznania zagrożenia oraz uchybienia w ochronie. Raport krytycznie ocenił współpracę między podmiotami odpowiedzialnymi za bezpieczeństwo i przestrzegł przed przerzucaniem odpowiedzialności. Zwrócił również uwagę, że samo udostępnienie szkolenia internetowego nie wystarcza: trzeba sprawdzić, czy pracownicy zrozumieli materiał i potrafią go zastosować. 

Ustalenia postępowania prowadzą do konkretnego wniosku organizacyjnego: trzeba określić, kto przyjmuje zgłoszenie, kto je ocenia i kto podejmuje decyzję. Pracownik powinien wiedzieć, jak postąpić również wtedy, gdy przełożony jest nieosiągalny. Ćwiczenia muszą sprawdzać cały proces w warunkach zbliżonych do rzeczywistej pracy, z udziałem personelu czasowego i firm zewnętrznych. Nawet trafna obserwacja nie zapewni ochrony, jeśli informacja zostanie zlekceważona lub zatrzyma się na niewłaściwym szczeblu.

Sprawny proces decyzyjny jest szczególnie ważny w pierwszych chwilach zagrożenia. Personel musi być przygotowany do wyboru reakcji odpowiedniej do sytuacji. Brytyjski serwis policyjny ProtectUK opisuje różne sposoby ochrony osób obecnych w zagrożonym miejscu. Wyprowadzenie wszystkich na zewnątrz nie zawsze zmniejsza zagrożenie: może narazić ich na niebezpieczeństwo znajdujące się poza budynkiem. Z kolei pozostanie w obiekcie wymaga uwzględnienia sytuacji wewnątrz. Procedury powinny umożliwiać wybór reakcji odpowiedniej do okoliczności. ProtectUK podkreśla również, że początkowych działań ochronnych nie należy opóźniać wyłącznie w oczekiwaniu na przyjazd lub instrukcje policji. 

Uciekać, kryć się czy walczyć?

Przygotowanie społeczeństwa powinno wzmacniać ten system. W Polsce przykładem jest kampania ABW „4U – uważaj, uciekaj, ukryj się, udaremnij atak!”. Zachęca ona do zwracania uwagi na niepokojące zdarzenia i zachowania oraz przekazywania informacji o zagrożeniu pod numer 112. W razie ataku wskazuje na ucieczkę, a gdy jest niemożliwa lub zbyt niebezpieczna – ukrycie się. Fizyczne przeciwstawienie się napastnikowi dotyczy sytuacji, w której nie można ani uciec, ani się ukryć. Ten ostatni element wymaga wyraźnego wyjaśnienia podczas szkoleń, aby nie był odczytywany jako zachęta do podejmowania niepotrzebnej konfrontacji. 

Ochrona obejmuje także ograniczanie następstw zamachu i przywracanie funkcjonowania miejsca. CISA osadza te działania w szerszym zarządzaniu ryzykiem i przygotowaniu na różne zagrożenia. Z perspektywy zarządcy oznacza to potrzebę powiązania ochrony z pomocą poszkodowanym, współpracą z ratownikami i ciągłością działania. Rządowy polski „Poradnik bezpieczeństwa” przypomina natomiast, by podczas ataku ostrzegać innych, zawiadamiać służby oraz nie rozpowszechniać niesprawdzonych informacji. Komunikacja kryzysowa jest częścią ochrony ludzi. 

Kierunek wzmacniania odpowiedzialności zarządców pokazuje brytyjska ustawa „Terrorism (Protection of Premises) Act 2025”, znana jako Martyn’s Law. Otrzymała sankcję królewską 3 kwietnia 2025 r. i przewiduje obowiązki przygotowania określonych obiektów oraz wydarzeń na zagrożenia terrorystyczne. Wytyczne brytyjskiego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (Home Office) rozróżniają przygotowanie procedur ochronnych oraz dodatkowe środki wymagane wobec większych obiektów i kwalifikujących się wydarzeń. Trzeba przy tym oddzielić uchwalenie ustawy od rozpoczęcia stosowania jej zasadniczych obowiązków. W odpowiedzi parlamentarnej z 15 października 2026 r. rząd potwierdził minimum 24 miesiące na wdrożenie od daty sankcji królewskiej i zapowiedział późniejsze ogłoszenie terminu wejścia obowiązków w życie. 

Dla Polski zasadniczym wnioskiem jest potrzeba potraktowania ochrony celów miękkich jako stałego priorytetu bezpieczeństwa publicznego. Szkoła, szpital, świątynia i duża impreza wymagają różnych rozwiązań, lecz w każdym przypadku potrzebne są jasno określona odpowiedzialność, alarmowanie, współpraca ze służbami i przygotowanie do działania. Pomocą w tym mogą być materiały ABW i MSWiA, w tym rekomendacje dla budynków użyteczności publicznej oraz poradniki dla administratorów. Powinny służyć wdrażaniu i praktycznemu sprawdzaniu ochrony. Zakres konkretnych obowiązków prawnych zależy od przepisów właściwych dla danego obiektu i wydarzenia.

Łatwa dostępność i ograniczone zabezpieczenia celów miękkich przemawiają za ich szczególną ochroną. Powinna ona obejmować cały proces: od rozpoznania zagrożenia, przez przygotowanie miejsca i personelu, po reakcję oraz pomoc poszkodowanym. Otwartość dworca, szkoły, świątyni czy miejsca koncertu wymaga odpowiedzialności za bezpieczeństwo obecnych tam ludzi. O skuteczności systemu decyduje zdolność przełożenia tej odpowiedzialności na działanie – zanim ostrzeżenie przerodzi się w tragedię.