ABW ostrzega przed radykalizacją młodzieży. „Stopniowe przesuwanie granicy"

Radykalizacja młodych ludzi nie przebiega według jednego, określonego schematu. Jak wskazuje ABW, nie istnieje jeden profil osoby szczególnie podatnej na treści radykalizujące. Coraz większym problemem staje się natomiast fascynacja przemocą, masowymi zabójstwami i brutalnymi materiałami krążącymi w internecie.

„Najważniejszy wyścig toczy się o to, kto dotrze do młodego człowieka pierwszy: ktoś, kto chce mu pomóc, czy ktoś, kto chce wykorzystać jego samotność, złość albo potrzebę przynależności” – mówi w rozmowie z „Rzeczpospolitą” płk Małgorzata Żochowska, zastępca szefa Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego.

Radykalizacja bez jednej ideologii

Jak podała „Rzeczpospolita”, ABW wspiera działania Policji w wyjaśnianiu okoliczności zamachów terrorystycznych, do których doszło w szkołach na północy Mazowsza, a następnie w Krakowie. W przypadku sprawcy zamachu na krakowskim rynku Michała Oksińskiego, minister sprawiedliwości Waldemar Żurek informował, że z analizy zawartości jego komputera wynika, iż wyszukiwał treści dotyczące m.in. norweskiego terrorysty Andersa Breivika oraz innych sprawców zamachów. W jego samochodzie znaleziono także symbolikę związaną z prawicowym ekstremizmem.

Z informacji „Rzeczpospolitej” pochodzących od osób dobrze zaznajomionych z działaniami służb wynika jednak, że używane przez sprawcę symbole nie wskazują na jedną konkretną ideologię. Wśród odniesień miały pojawiać się zarówno treści związane z popkulturą i tematyką wojskową, jak i skrajne poglądy prawicowe oraz lewicowe.

Według osoby znającej kulisy śledztwa najbardziej prawdopodobne jest, że sprawca nie kierował się jednym, spójnym światopoglądem. Czerpał natomiast z różnych radykalnych treści, również wzajemnie sprzecznych, wybierając pojedyncze symbole i hasła.

To wpisuje się w szerszy problem, na który zwraca uwagę ABW – radykalizacja młodych ludzi nie zawsze ma wyraźne podłoże ideologiczne. Wspólnym mianownikiem może być fascynacja przemocą, masowymi zabójstwami oraz brutalnymi materiałami rozpowszechnianymi w mediach społecznościowych i zamkniętych społecznościach internetowych.

„Radykalizacja polega na stopniowym przesuwaniu granicy"

O zjawisku radykalizacji młodzieży „Rzeczpospolita” rozmawiała z płk Małgorzatą Żochowską jeszcze przed zamachem w Krakowie. Zastępca szefa ABW podkreślała, że w pierwszej kolejności okoliczności tego rodzaju zdarzeń bada Policja. Agencja wspiera jej działania i prowadzi własne wątki, gdy w postępowaniu pojawiają się elementy związane z radykalizacją prowadzącą do przemocy, brutalnym ekstremizmem, przygotowaniem zamachu lub terroryzmem.

„Radykalizacja często polega na stopniowym przesuwaniu granicy tego, co człowiek uznaje za dopuszczalne” – mówiła „Rzeczpospolitej” płk Żochowska.

Jak tłumaczyła, coś, co początkowo szokuje, z czasem może zostać oswojone, następnie usprawiedliwione, a w końcu uznane za możliwe do zrealizowania. Dlatego kluczowe znaczenie ma moment, zanim przemoc przestanie być dla danej osoby pojęciem abstrakcyjnym i stanie się gotowością do działania.

W ABW od blisko 20 lat działa Centrum Antyterrorystyczne, które monitoruje i analizuje zagrożenie terrorystyczne oraz koordynuje obieg informacji między służbami i instytucjami odpowiedzialnymi za bezpieczeństwo.

Jak powiedziała „Rzeczpospolitej” płk Żochowska, służby nie koncentrują się na znalezieniu jednego „podejrzanego wpisu”. Analizują szerszy obraz – treści, kontakty, zmiany w zachowaniu oraz środowisko, które może wpływać na młodego człowieka. Szczególnie istotny jest moment, w którym pojawiają się konkretne przygotowania. Może chodzić o zainteresowanie określonym celem, sprawdzanie możliwości przeprowadzenia ataku, poszukiwanie potrzebnych środków czy tworzenie planu działania.

„Niepokoi ich połączenie i eskalacja – moment, gdy ktoś przestaje tylko mówić o przemocy, a zaczyna się do niej przygotowywać” – podkreślała w rozmowie z „Rzeczpospolitą” zastępca szefa ABW.

Wzrost zainteresowania propagandą terrorystyczną

Jak przypomina „Rzeczpospolita”, w opublikowanym w maju raporcie dotyczącym aktywności ABW w latach 2024-2025 Agencja wskazała na niepokojący trend wzrostu zainteresowania propagandą terrorystyczną, w tym propagandą Państwa Islamskiego.

W raporcie wskazano, że w skrajnych przypadkach zainteresowanie tego rodzaju materiałami może prowadzić do przygotowywania zamachów, napaści fizycznych czy prób konstruowania ładunków wybuchowych.  

W 2025 roku ABW zatrzymała 17-latka podejrzanego o przygotowywanie zamachu w celu wsparcia ISIS oraz trzech 19-latków z Olsztyna, którzy planowali zamach m.in. na jedną ze szkół. Z kolei w 2026 roku zatrzymano dwóch 16-latków związanych ze środowiskiem neonazistowskim i ekstremistycznym. Byli oni aktywni między innymi na Telegramie i Discordzie, a także interesowali się zamachami i masowymi zabójstwami.

Internet pozostaje jednym z największych wyzwań

Jednym z najtrudniejszych obszarów rozpoznawania zagrożeń pozostaje internet. Jak wskazuje rozmówczyni „Rzeczpospolitej”, duża część aktywności młodych osób odbywa się w zamkniętych grupach, komunikatorach, na serwerach Discorda czy w społecznościach związanych z grami. To właśnie tam mogą powstawać relacje, wzmacniać się skrajne poglądy i krążyć materiały, które nie są dostępne w otwartej części internetu.

„Wyobrażenie, że młody człowiek wpisuje coś niepokojącego w internecie, a służby natychmiast to widzą, nie odpowiada rzeczywistości” – mówiła płk Żochowska.

ABW analizuje dostępne treści w internecie i ma możliwości ich blokowania, jednak nie oznacza to swobodnego dostępu do każdej prywatnej rozmowy, zamkniętej grupy czy szyfrowanego komunikatora. Problemem nie jest przy tym samo przeniesienie znacznej części życia młodych ludzi do internetu. Zagrożenie może pojawić się wtedy, gdy internet staje się dla młodego człowieka jednym miejscem, w którym czuje się zauważony, rozumiany i akceptowany. Jak wskazywała zastępca szefa ABW „Rzeczpospolitej”, zamknięta grupa może wówczas nie tylko zapewniać poczucie przynależności, lecz także stopniowo przesuwać granice tego, co jej uczestnik uznaje za dopuszczalne.

Nie ma jednego profilu potencjalnego zamachowca

ABW może podejmować działania wobec określonych treści terrorystycznych publikowanych w internecie. Nie każda niebezpieczna lub bulwersująca treść jest jednak automatycznie blokowana. W przypadkach określonych prawem możliwe jest usunięcie lub zablokowanie materiałów służących między innymi przygotowaniu zamachu, zawierających instrukcje jego przeprowadzenia lub nawołujących do jego popełnienia. Problem często pojawia się jednak wcześniej – służby muszą najpierw wiedzieć, że dana treść istnieje.

„Łatwiej zamknąć niebezpieczną stronę, którą wszyscy widzą, niż usunąć materiał krążący między kilkunastoma osobami w zamkniętej grupie, o której istnieniu nikt poza nimi nie wie” – mówiła płk Żochowska, cytowana przez „Rzeczpospolitą”.

Jak dodała, można usunąć materiał z internetu, ale znacznie trudniej usunąć wpływ, jaki zdążył już wywrzeć na człowieka. Według ABW nie istnieje prosty zestaw cech, który pozwalałby wcześniej wskazać osobę mogącą stanowić zagrożenie.

„Nie ma jednego zdefiniowanego profilu osoby szczególnie podatnej na treści radykalizujące” – podkreśliła w rozmowie z „Rzeczpospolitą” płk Żochowska.

Jak zaznaczyła, samotność nastolatka sama w sobie nie oznacza zagrożenia, podobnie jak zainteresowanie przemocą czy pojedyncza kontrowersyjna wypowiedź nie muszą świadczyć o radykalizacji. Największe znaczenie ma zmiana oraz eskalacja zachowania. ABW zwraca uwagę na nakładanie się na siebie trzech elementów: podatności młodej osoby na radykalne treści, wpływu środowiska oraz pojawienia się realnej możliwości działania.

Podatność może być związana między innymi z kryzysem, izolacją, frustracją, poczuciem odrzucenia, a także silną potrzebą przynależności lub uznania. Sama w sobie nie oznacza jednak zagrożenia. Ryzyko rośnie, gdy pojawia się osoba lub grupa, która wykorzystuje tę sytuację, oferuje proste odpowiedzi na skomplikowane pytania, oswaja z przemocą i inspiruje do działania.

„Najbardziej niebezpieczny moment przychodzi wtedy, gdy przemoc przestaje być fascynacją, a zaczyna być traktowana jako realna możliwość” – mówiła zastępca szefa ABW.

„Kto dotrze do młodego człowieka pierwszy"

Jak wynika z informacji przedstawionych przez „Rzeczpospolitą”, w sprawach prowadzonych przez ABW widoczna była już droga od fascynacji masowymi zabójstwami i kontaktów ze środowiskiem ekstremistycznym do realnych przygotowań.

Dlatego, zdaniem płk Żochowskiej, kluczowa jest odpowiednio wczesna reakcja. „Najważniejszy wyścig toczy się o to, kto dotrze do młodego człowieka pierwszy: ktoś, kto chce mu pomóc, czy ktoś, kto chce wykorzystać jego samotność, złość albo potrzebę przynależności” – powiedziała „Rzeczpospolitej”.

Internet może odgrywać rolę nie tylko w samym procesie radykalizacji. Jak wskazują funkcjonariusze, może także błyskawicznie zwielokrotniać poczucie zagrożenia.

Jak podała „Rzeczpospolita”, po wcześniejszych tragicznych wydarzeniach w szkołach doszło do tzw. krwawego piątku, gdy w internecie lawinowo rozpowszechniano informacje o rzekomo planowanych kolejnych atakach. ABW sprawdzała, czy za tym zjawiskiem mogła stać inspiracja zewnętrzna. Tego scenariusza nie potwierdzono.

Według płk Żochowskiej zadziałał przede wszystkim mechanizm społecznej paniki – realny lęk połączył się z niezweryfikowanymi informacjami i ograniczonym zaufaniem do oficjalnych komunikatów. Podobne zjawisko można było obserwować po ataku w Krakowie. Zanim służby wyjaśniły podstawowe okoliczności zdarzenia, w internecie zaczęły pojawiać się fałszywe informacje i gotowe interpretacje wydarzeń.

„W czasach, gdy jesteśmy otoczeni dezinformacją, pierwszą ofiarą paniki bywa zaufanie” – mówiła płk Żochowska, cytowana przez „Rzeczpospolitą”.

Jak wskazuje rozmówczyni gazety, bez zaufania nawet prawdziwa informacja może przegrać z plotką czy treściami spiskowymi. Zaufanie do państwa ma być w tym ujęciu nie kwestią poglądów, lecz fundamentem bezpieczeństwa.

ABW szkoli nauczycieli i dyrektorów szkół

Agencja prowadzi również działania prewencyjne i edukacyjne. Jak wynika z danych przytoczonych przez „Rzeczpospolitą”, do końca września 2026 roku ABW przeprowadziła 748 szkoleń stacjonarnych, między innymi dla nauczycieli. Łącznie od 2022 roku zorganizowano 2688 takich szkoleń dla ponad 106,6 tysięcy uczestników. Z e-learningu skorzystało natomiast w tym czasie prawie 1,22 miliona osób.

W 2026 roku w działaniach prewencyjnych i edukacyjnych Agencji więcej miejsca poświęcono problemowi radykalizacji młodych. ABW zorganizowała konferencję z udziałem ekspertów, policji, naukowców oraz organizacji zajmujących się bezpieczeństwem młodzieży. Po tragicznych wydarzeniach w szkołach Agencja wspólnie z NASK i Ministerstwem Cyfryzacji przeprowadziła również szkolenia dla kilkuset dyrektorów szkół ponadpodstawowych.

Po zamachach w szkołach na początku października Policja przeprowadziła szeroko zakrojone działania prewencyjne. Do placówek skierowano patrole. Jak podała „Rzeczpospolita”, wiceminister spraw wewnętrznych i administracji Czesław Mroczek poinformował sejmową Komisję do Spraw Dzieci i Młodzieży, że do 19 października w rejonie szkół odnotowano 519 zdarzeń. 336 z nich zakwalifikowano jako przestępstwa, a 30 jako wykroczenia.

Policjanci odnotowali między innymi 225 przypadków kierowania gróźb karalnych, 40 przypadków nawoływania do popełnienia występku lub przestępstwa skarbowego, 30 fałszywych zawiadomień o zagrożeniu oraz 20 przypadków narażenia innej osoby na niebezpieczeństwo.

Zabezpieczono również 156 niebezpiecznych przedmiotów, wśród nich noże, maczety, tasak, broń czarnoprochową, pistolet gazowy, toporki, butle gazowe i gaz pieprzowy. Policja prowadziła 141 postępowań przygotowawczych. W sześciu przypadkach sądy zastosowały wobec młodych ludzi tymczasowy areszt, a w 15 – dozór Policji. Równolegle Centralne Biuro Zwalczania Cyberprzestępczości prowadziło całodobowy monitoring otwartych źródeł oraz darknetu. CBZC skierowało również około 400 zapytań do platform internetowych w trybie pilnym.

„Służby nie zastąpią rodziny i szkoły"

ABW podkreśla, że działania służb są tylko jednym z elementów przeciwdziałania radykalizacji. „Państwo i służby mają swoje narzędzia, ale nie zastąpią rodziny i szkoły” – mówiła płk Żochowska w rozmowie z „Rzeczpospolitą”.

Jej zdaniem to właśnie rodzic, nauczyciel albo kolega czy koleżanka z klasy często jako pierwszy zauważa zmianę zachowania, otoczenia czy sposobu myślenia młodego człowieka. Wczesna rozmowa i reakcja mogą mieć większe znaczenie niż późniejsze działania instytucji.

ABW prowadzi także kampanię „4U! – Uważaj, Uciekaj, Ukryj się, Udaremnij atak”, dotyczącą zachowania w sytuacji bezpośredniego zagrożenia. Wspólnie z Ministerstwem Cyfryzacji i NASK realizuje natomiast projekt „Broń się w necie”, poświęcony m.in. manipulacji, radykalizacji online, krytycznemu myśleniu oraz odporności na niebezpieczne treści.