Bezpieczeństwo w cieniu niedoinwestowania. Dlaczego bogata Szwajcaria oszczędza na służbach?

Szwajcarski wywiad cywilny – Service de renseignement de la Confédération (SRC, Służba Wywiadu Konfederacji) – funkcjonuje w modelu bezpieczeństwa o ściśle ustawowym mandacie. Jak wyjaśnia oficjalna strona Département fédéral de la défense, de la protection de la population et des sports (DDPS/VBS, Federalny Departament Obrony, Ochrony Ludności i Sportu) dotycząca SRC, zasadnicze zadania służby obejmują prewencję oraz ocenę sytuacji bezpieczeństwa, a nie ściganie karne. SRC ma wykrywać i przeciwdziałać m.in. terroryzmowi, gwałtownemu ekstremizmowi, szpiegostwu, proliferacji broni masowego rażenia oraz cyberatakom wymierzonym w infrastrukturę krytyczną, wspierając Radę Federalną, administrację federalną, wojsko oraz – w określonych zakresach – kantony.

Model organizacyjny SRC ma charakter zintegrowany – w ramach jednej instytucji łączone są funkcje wywiadu i kontrwywiadu. Obecna struktura służby jest efektem reformy z 2010 r., kiedy połączono Service d’analyse et de prévention (SAP, Służbę Analizy i Prewencji), odpowiedzialny za bezpieczeństwo wewnętrzne i zadania kontrwywiadowcze, z Service de renseignement stratégique (SRS, Służbą Wywiadu Strategicznego), zajmującym się wywiadem strategicznym. W rezultacie powstała jedna cywilna służba obejmująca zarówno wymiar zewnętrzny – analizę sytuacji międzynarodowej i zagrożeń dla interesów Szwajcarii poza jej granicami – jak i wymiar wewnętrzny, czyli przeciwdziałanie działalności obcych służb, szpiegostwu, proliferacji czy radykalizacji na terytorium Konfederacji.

To rozróżnienie ma znaczenie systemowe. SRC, jak podkreśla DDPS/VBS, „nie ma władzy represyjnej”, czyli nie dysponuje kompetencjami przymusowymi właściwymi organom ścigania. Jego działalność koncentruje się na analizie, wczesnym ostrzeganiu i zapobieganiu zagrożeniom. Podstawę prawną funkcjonowania służby stanowi Loi fédérale sur le renseignement (LRens, Federalna ustawa o działalności wywiadowczej), zaakceptowana w referendum w 2016 r. i obowiązująca od 2017 r., która doprecyzowała mandat SRC oraz wzmocniła mechanizmy kontroli.

Debata o SRC nie toczy się jednak w próżni. Jak wskazuje DDPS/VBS w oficjalnym dokumencie „Bezpieczeństwo Szwajcarii 2025: globalna konfrontacja ma bezpośrednie skutki dla Szwajcarii”, sytuacja bezpieczeństwa wokół państwa pogarsza się „z roku na rok”, a globalna konfrontacja mocarstw ma bezpośrednie konsekwencje dla Konfederacji. W dokumencie tym działalność obcych służb wywiadowczych określana jest jako poważne zagrożenie, w szczególności ze strony Rosji i Chin, które utrzymują znaczącą obecność w Szwajcarii i interesują się administracją, sektorem prywatnym, instytutami badawczymi oraz organizacjami międzynarodowymi.

Opis zagrożeń łączy klasyczne szpiegostwo z wymiarem gospodarczym i sankcyjnym. Jak podkreśla DDPS/VBS, rosnąca rywalizacja mocarstw czyni ze Szwajcarii potencjalny węzeł dla prób obchodzenia sankcji oraz działań proliferacyjnych. Wśród państw aktywnie poszukujących dostępu do dóbr podwójnego zastosowania wskazywane są Rosja, Iran i Korea Północna. W tym kontekście SRC współpracuje „ściśle” z Secrétariat d«État à l«économie (SECO, Sekretariatem Stanu ds. Gospodarczych) zarówno w zakresie wykrywania obchodzenia sankcji, jak i podnoszenia świadomości przedsiębiorstw. Równolegle komunikaty DDPS/VBS podkreślają rosnące znaczenie cyberzagrożeń wobec infrastruktury krytycznej.

Istotnym czynnikiem kształtującym profil ryzyka jest również pozycja Szwajcarii jako państwa neutralnego, będącego siedzibą licznych organizacji międzynarodowych oraz ważnym ośrodkiem innowacji technologicznych. Według DDPS/VBS zwiększa to zainteresowanie obcych służb i wzmacnia presję wywiadowczą. Na tym tle w 2026 r. SRC ponownie znalazł się w centrum debaty publicznej, a impulsem do jej intensyfikacji były publiczne wypowiedzi nowego dyrektora służby, Serge’a Bavauda. Jak relacjonuje SWI swissinfo.ch, Bavaud otwarcie stwierdził, że SRC funkcjonuje dziś w warunkach „większej liczby zadań i oczekiwań”, podczas gdy poziom zasobów – zarówno finansowych, jak i kadrowych – nie uległ proporcjonalnemu zwiększeniu. W jego ocenie oznacza to narastającą dysproporcję między zakresem obowiązków a realnymi możliwościami instytucji.

Według relacji SWI swissinfo.ch dyrektor wskazał, że do SRC trafia coraz więcej zadań wynikających z pogarszającego się środowiska bezpieczeństwa, w tym z rosnącej presji wywiadowczej, zagrożeń cybernetycznych oraz problematyki sankcji i proliferacji. Jednocześnie podkreślił, że wcześniejsza reorganizacja służby była potrzebna, lecz jej tempo i zakres wywołały znaczne obciążenie organizacyjne. W tym kontekście Bavaud zaznacza, że instytucja wymaga stabilizacji oraz dostosowania struktury do aktualnych wyzwań. Podobne wątki pojawiają się w relacjach blue News (Swisscom), opartych na depeszach ATS/Keystone-SDA, gdzie akcentowana jest potrzeba zarówno zwiększenia środków finansowych, jak i wzmocnienia potencjału kadrowego. W przekazie tym Bavaud wskazuje nie tylko na konieczność pozyskania dodatkowych zasobów, lecz także na potrzebę wewnętrznych korekt organizacyjnych, które pozwolą uczynić SRC „lżejszym i bardziej efektywnym” urzędem. Chodzi więc nie wyłącznie o rozbudowę struktury, lecz o jej racjonalizację – uproszczenie procesów decyzyjnych oraz lepsze dostosowanie podziału kompetencji do współczesnych zagrożeń. Z kolei dziennik „Blick” podkreśla, że obecne działania mają prowadzić do domknięcia procesu transformacji instytucjonalnej do końca 2026 r. W przekazie medialnym pojawia się sugestia, że poprzednia faza restrukturyzacji była „konieczna, ale bardzo ambitna”, co przełożyło się na znaczne obciążenie personelu. Bavaud sygnalizuje potrzebę przywrócenia równowagi między reformą strukturalną a zdolnością operacyjną służby. Natomiast portal watson.ch zwraca uwagę na najbardziej pragmatyczny wymiar stanowiska dyrektora. Wypowiedzi Bavauda są tam interpretowane jako jasny sygnał, że przy obecnym poziomie finansowania SRC musi dokonywać wyborów strategicznych. Stwierdzenie, że „nie da się robić wszystkiego naraz”, odnosi się do konieczności twardej priorytetyzacji zagrożeń – a więc do koncentracji na obszarach uznanych za kluczowe kosztem innych zadań. W praktyce oznacza to, że bez zwiększenia zasobów instytucja będzie zmuszona ograniczać zakres aktywności analitycznej lub operacyjnej w wybranych obszarach.

Zestawienie tych relacji pokazuje, że stanowisko Bavauda nie sprowadza się jedynie do ogólnego postulatu „więcej pieniędzy”. W jego wypowiedziach powtarzają się trzy zasadnicze wątki: rosnąca presja zadaniowa, potrzeba stabilizacji i usprawnienia struktury po wcześniejszej reorganizacji oraz konieczność realistycznej priorytetyzacji działań w warunkach ograniczonych zasobów.

Objęcie stanowiska przez Serge’a Bavauda należy postrzegać w szerszym kontekście instytucjonalnym. Jak informuje DDPS/VBS w swym komunikacie, „został on mianowany przez Radę Federalną z początkiem listopada 2025 r.”. Równolegle portal news.admin.ch informował wcześniej o nominacjach do nowej dyrekcji w ramach transformacji SRC. Zmiana na stanowisku dyrektora była więc elementem szerszego procesu reorganizacji, którego celem jest zwiększenie przejrzystości struktury zarządczej, usprawnienie podejmowania decyzji oraz wzmocnienie zdolności reagowania na współczesne zagrożenia.

Natomiast debata o zasobach finansowych i kadrowych SRC jest ściśle powiązana z równoległą debatą o granicach kompetencji służby oraz mechanizmach jej kontroli. Jak podaje DDPS/VBS, 28 stycznia 2026 r. Rada Federalna przyjęła formalny przekaz (message) dotyczący pierwszego etapu nowelizacji LRens, określanego jako „paquet de base” (pakiet bazowy). Obejmuje on doprecyzowanie zasad stosowania środków pozyskiwania informacji, regulacje dotyczące retencji i przetwarzania danych, dostosowanie mechanizmów nadzoru oraz zmiany mające usprawnić wczesne wykrywanie zagrożeń. Równolegle zapowiedziano „paquet additionnel” (pakiet dodatkowy), koncentrujący się na regulacji działań w cyberprzestrzeni. Jednocześnie kwestie kompetencyjne pozostają związane z ochroną praw podstawowych – Federalny Sąd Administracyjny (TAF) wskazał, że w określonych obszarach ramy prawne dotyczące rozpoznania łączności wymagają wzmocnienia gwarancji ochrony tajemnic zawodowych.

Szwajcarski model funkcjonowania wywiadu opiera się przy tym na wielowarstwowej kontroli. Parlament – poprzez Délégation des Commissions de gestion (GPDel/DélCdG, Delegację Komisji Kontroli Zgromadzenia Federalnego) – sprawuje szczególny nadzór nad działalnością wywiadowczą. Drugim filarem jest niezależny nadzór administracyjny sprawowany przez Autorité de surveillance indépendante des activités de renseignement (AS-Rens/AB-ND, Niezależny Organ Nadzoru nad Działalnością Wywiadowczą), który ocenia legalność, adekwatność i skuteczność działań SRC; w 2024 r. organ ten przeprowadził 19 inspekcji i sporządził 11 raportów. W rezultacie szwajcarski model wywiadu kształtuje się dziś w trzech wzajemnie powiązanych, równoległych wymiarach: rosnącej presji geopolitycznej i zagrożeń bezpieczeństwa, potrzeby zwiększenia efektywności operacyjnej i organizacyjnej SRC oraz utrzymania silnej legitymizacji prawnej i parlamentarnej kontroli. To właśnie w równowadze między bezpieczeństwem, efektywnością i kontrolą demokratyczną kształtuje się obecny kierunek rozwoju szwajcarskiego wywiadu cywilnego.