Straże miejskie z nowymi uprawnieniami? MSWiA szykuje zmianę przepisów

Nowelizacja ustawy o strażach gminnych została wpisana do wykazu prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów. Jak wskazali autorzy projektu, celem zmian jest „dostosowanie przepisów do aktualnych potrzeb organizacyjno-funkcjonalnych straży gminnych (miejskich)”, a także zapewnienie jednolitych procedur postępowania. Ma to przełożyć się na poprawę organizacji straży, wykonywania przez nie zadań oraz bardziej efektywną współpracę z Policją w zakresie ochrony porządku publicznego.

MSWiA zwróciło uwagę, że obowiązująca ustawa o strażach gminnych obowiązuje od 29 lat, a jej dotychczasowe nowelizacje obejmowały jedynie ograniczony zakres. Według resortu doprowadziło to do sytuacji, w której przepisy „nie odpowiadają obecnym uwarunkowaniom prawnym oraz organizacyjnym funkcjonowania straży gminnych (miejskich)”. Jednocześnie praktyka stosowania ustawy miała ujawnić liczne wątpliwości interpretacyjne, utrudniające jednolite stosowanie przepisów przez straże i jednostki samorządu terytorialnego.

Autorzy zmian wskazują również na konieczność zwiększenia standardów ochrony praw człowieka i obywatela oraz bezpieczeństwa samych strażników. Obowiązujące regulacje nie uwzględniają – jak zaznaczono – zmian w systemie bezpieczeństwa publicznego i innych ustawach dotyczących służb odpowiedzialnych za ochronę porządku publicznego. Chodzi m.in. o środki przymusu bezpośredniego i broń palną, przetwarzanie danych osobowych oraz dokumentowanie interwencji przy wykorzystaniu urządzeń rejestrujących obraz i dźwięk.

Jednym z elementów projektu jest rozszerzenie katalogu uprawnień strażników. MSWiA zaproponowało m.in. przyznanie im możliwości przetwarzania danych osobowych dotyczących stanu zdrowia, jeżeli będzie to niezbędne do ochrony życia, zdrowia lub interesów osoby, której dane dotyczą. Resort wskazał, że ma to znaczenie m.in. przy doprowadzaniu osób do izb wytrzeźwień oraz podczas interwencji wobec osób w kryzysie bezdomności.

Zmiany mają objąć również rejestrowanie interwencji. Obecnie strażnicy mogą rejestrować obraz, natomiast projekt zakłada dodanie uprawnienia do rejestrowania „obrazu z przebiegu interwencji wraz z dźwiękiem towarzyszącym tej interwencji”. Według MSWiA ma to poprawić jakość materiału dowodowego, zwiększyć ochronę prawną strażników i obywateli oraz ograniczyć liczbę skarg kierowanych na strażników.

Projekt zakłada także rozszerzenie katalogu środków przymusu bezpośredniego o kaski zabezpieczające oraz konie służbowe. Jak wskazano w dokumencie, kaski mają zwiększyć bezpieczeństwo strażników i osób zachowujących się agresywnie, natomiast konie mają usprawnić współpracę strażników z Policją podczas wspólnych działań.

MSWiA zaproponowało również rozszerzenie uprawnienia strażników do żądania od właściciela lub użytkownika pojazdu wskazania osoby, której powierzono pojazd do kierowania lub używania w określonym czasie. Rozwiązanie miałoby obowiązywać także w sytuacjach niezwiązanych z kontrolą ruchu drogowego.

Zmiany mają dotyczyć również interwencji wobec kierujących pojazdami naruszających przepisy ruchu drogowego. Projekt przewiduje rozszerzenie uprawnień w przypadkach takich jak jazda „pod prąd”, jazda wzdłuż po drodze dla pieszych lub po przejściu dla pieszych, a także zanieczyszczanie lub zaśmiecanie drogi.

Strażnicy mieliby otrzymać także szersze możliwości działania w zakresie gospodarki komunalnej i usuwania odpadów. Projekt zakłada możliwość zobowiązania właściciela nieruchomości do zbierania znajdujących się na jej terenie odpadów komunalnych.

Projekt przewiduje rozszerzenie nadzoru wojewody nad użyciem i wykorzystaniem przez straże gminne broni palnej oraz środków przymusu bezpośredniego. Ma to umożliwić „kompleksowy” nadzór w tym zakresie.

Wojewoda miałby być również organem właściwym do rozpatrywania zażaleń na niewniesienie przez straż gminną wniosku o ukaranie do sądu. Jak wskazuje MSWiA, obecne przepisy nie regulują tej kwestii, co prowadzi do problemów interpretacyjnych i stosowania odmiennych praktyk w kraju.

Autorzy zmian proponują również, aby doprecyzować obowiązek zawiadamiania Policji o utworzeniu lub rozwiązaniu straży. Jak wskazało MSWiA, obecnie, ustawa nakłada obowiązek informacyjny wyłącznie wobec wojewody, a rada gminy tworząc lub rozwiązując straż jedynie zasięga opinii właściwego terytorialnie komendanta wojewódzkiego lub stołecznego Policji.

„Wobec powyższego, zaproponowano, że rada gminy odpowiednio tworząc i rozwiązując straż zawiadamiała będzie o tym fakcie nie tylko wojewodę, ale również właściwego terytorialnie komendanta wojewódzkiego (Stołecznego) Policji. Dodanie przepisu spowoduje lepszą koordynację działań pomiędzy strażami i Policją” – czytamy.

Projekt zakłada ponadto przeniesienie do ustawy przepisów dotyczących trybu sprawowania nadzoru nad działalnością straży gminnych. Konsekwencją ma być uchylenie obowiązującego w tym zakresie rozporządzenia.

MSWiA chce także rozszerzyć ochronę prawną strażników. Projekt przewiduje rozszerzenie ochrony funkcjonariusza publicznego na działania podejmowane poza czasem pracy.

Planowane jest również wprowadzenie instytucji zwrotu kosztów ochrony prawnej i zapewniania takiej ochrony. Jak wskazano, rozwiązanie ma wzmocnić ochronę prawną strażników oraz „zachęcić do działania”. Szczegółowy tryb postępowania i sposób dokumentowania poniesionych kosztów miałoby określić rozporządzenie ministra właściwego do spraw wewnętrznych.

Jedna z proponowanych zmian dotyczy wymogu wieku. MSWiA chce znieść wymóg ukończenia 21 lat przez osoby mogące pracować w straży gminnej (miejskiej), wskazując na rozwiązania obowiązujące w innych służbach.

Zmianie mają ulec także przepisy dotyczące szkolenia. Projekt zakłada przeniesienie do ustawy regulacji dotyczących m.in. podmiotów uprawnionych do prowadzenia szkolenia podstawowego oraz zasad jego zakończenia egzaminem.

Istotną zmianą ma być również skrócenie maksymalnego czasu, w którym nowo zatrudniony strażnik może funkcjonować bez odbycia szkolenia podstawowego. Pracodawca miałby obowiązek skierowania zatrudnionego strażnika na szkolenie nie później niż sześć miesięcy od dnia zatrudnienia. MSWiA wskazało, że obecnie strażnik może pracować do 12 miesięcy bez szkolenia, a w tym czasie wykonywać wszystkie lub większość obowiązków przypisanych tej formacji.

Projekt przewiduje także dodatkowy, płatny urlop wypoczynkowy w wymiarze do pięciu dni jako formę nagrody dla strażnika za wzorowe wykonywanie zadań.

Projekt nowelizacji obejmuje nie tylko ustawę o strażach gminnych. MSWiA proponuje również zmiany w ustawach o Policji oraz Straży Granicznej. Ich celem ma być zapewnienie funkcjonariuszom tych formacji uprawnień „adekwatnych do współczesnych zagrożeń dla bezpieczeństwa i porządku publicznego”.

W dokumencie wskazano w tym kontekście m.in. na zagrożenie terrorystyczne, zagrożenia dla infrastruktury krytycznej oraz kryzys migracyjny w Europie. MSWiA podkreśliło znaczenie współdziałania służb, instytucji publicznych i samorządów, a jako szczególnie istotną wskazuje współpracę Policji z gminami i strażami gminnymi.

Jednym z proponowanych rozwiązań ma być możliwość uzyskania przez Policję dostępu do obrazu zdarzeń rejestrowanego przez monitoring gminny lub miejski, „w tym również w trybie transmisji”.

Planowany termin przyjęcia projektu przez rząd to czwarty kwartał 2026 roku.