Litwa zmienia zasady użycia broni. Wraca strzał ostrzegawczy

Litewskie MSW chce systemowo zmienić przepisy dotyczące stosowania przez funkcjonariuszy środków przymusu i broni palnej. Jak podkreślono w komunikacie resortu, propozycje mają uwzględniać zmienione środowisko bezpieczeństwa, a jednocześnie wzmacniać ochronę prawną i socjalną funkcjonariuszy.

Podstawowa zasada ma pozostać niezmieniona: broń palna nadal ma być środkiem ostatecznym, wykorzystywanym w sytuacji, gdy zagrożenia nie można usunąć innymi metodami. „Funkcjonariusz, który w sytuacji krytycznej musi w ciągu kilku sekund podjąć decyzję, musi mieć w ustawie jasno określone, kiedy i jak może działać” – powiedział litewski minister spraw wewnętrznych Martynas Katelynas.

Litewskie MSW proponuje odejście od obecnych zapisów odwołujących się do „nieuniknionego zagrożenia” i „nieuniknionej konieczności”. Resort chce zastąpić je bardziej jednoznacznym kryterium zagrożenia i zrezygnować z oceniania „nieuniknioności” sytuacji, co – jak wskazano – może być trudne w czasie rzeczywistym.

„Jednocześnie jasno zostałaby ustanowiona zasada minimalizacji szkód – przymus powinien być stosowany w taki sposób, aby wyrządzić jak najmniejszą szkodę. Broń palna nadal pozostawałaby środkiem ostatecznym, gdy zagrożenia nie można usunąć za pomocą innych środków” – podało litewskie MSW.

Jedną z kluczowych zmian ma być przywrócenie funkcjonariuszom prawa do oddania strzału ostrzegawczego. Jak przypomina litewski resort, takie uprawnienie było zapisane w prawie do 2016 roku.

Strzał ostrzegawczy miałby być środkiem pośrednim, umożliwiającym ostrzeżenie o możliwości użycia broni palnej lub materiałów wybuchowych. Według resortu może to pozwolić na zakończenie niebezpiecznej sytuacji bez konieczności sięgania po dalej idące środki. „To paradoksalne, gdy funkcjonariusz ma prawo użyć broni, ale nie ma prawa wcześniej ostrzec strzałem” – stwierdził minister Katelynas.

Projektowane przepisy mają również uwzględniać współczesne zagrożenia. Chodzi m.in. o dokładniejsze określenie sytuacji, w których funkcjonariusze mogą używać środków specjalnych i broni palnej podczas ochrony granicy państwowej, infrastruktury krytycznej oraz porządku publicznego. Przepisy miałyby również obejmować sytuacje związane ze środkami wykorzystywanymi do nielegalnego przekraczania granicy oraz pojazdami stwarzającymi zagrożenie dla ważnych obiektów chronionych przez państwo.

Dodatkowe podstawy użycia środków przymusu mają dotyczyć sytuacji, w których osoba nie wykonuje polecenia funkcjonariusza dotyczącego odłożenia broni albo próbuje odebrać funkcjonariuszowi broń.

Projekt zakłada również wpisanie wolności osobistej do katalogu wartości chronionych przez przepisy dotyczące użycia przymusu. Ma to stworzyć wyraźniejszą podstawę prawną do działania funkcjonariuszy w przypadku bezprawnego pozbawienia człowieka wolności lub konieczności uwolnienia osoby bezprawnie przetrzymywanej.

Zmiany mają dotyczyć nie tylko zasad samego użycia broni, ale także sytuacji funkcjonariusza po takim zdarzeniu. Litewskie MSW chce jednoznacznie określić, że zgodne z prawem użycie broni palnej podczas wykonywania obowiązków służbowych będzie traktowane jako wykonywanie obowiązków zawodowych i stanowić będzie okoliczność wyłączającą odpowiedzialność karną, przewidzianą w kodeksie karnym.

Minister Katelynas zaznaczył przy tym, że nie ma to oznaczać immunitetu. „Jeżeli funkcjonariusz przekracza swoje uprawnienia, ponosi za to odpowiedzialność. Jednak funkcjonariusz, który zgodnie z prawem chroni życie człowieka, społeczeństwo lub państwo, musi wiedzieć, że państwo będzie stało po jego stronie” – powiedział.

Równolegle przygotowywane są zmiany statutu Służby Wewnętrznej. Mają one wzmocnić pomoc udzielaną funkcjonariuszom po użyciu środków przymusu lub broni, w tym zapewnić im pomoc psychologiczną oraz skuteczniejszą pomoc prawną.

Proponowane rozwiązania mają objąć przepisy dotyczące m.in. Państwowej Straży Granicznej, policji, Służby Dochodzeń Specjalnych, służb wywiadowczych oraz innych instytucji.

Litewskie MSW wskazuje, że jest to kontynuacja rozpoczętej wcześniej aktualizacji regulacji dotyczących użycia środków przymusu. W 2024 roku funkcjonariusze otrzymali już podstawę prawną do stosowania w skrajnych przypadkach środków specjalnych i broni palnej wobec bezzałogowych statków powietrznych oraz innych autonomicznych lub zdalnie sterowanych obiektów stwarzających zagrożenie dla ochrony granicy, bezpieczeństwa lotniczego lub infrastruktury krytycznej.

Jak podkreśla resort, celem nowych zmian jest stworzenie sytuacji, w której funkcjonariusz w krytycznym momencie będzie jasno wiedział, jakie działania może podjąć, a po zgodnym z prawem wykonaniu obowiązku będzie miał zapewnioną pomoc prawną i praktyczną ze strony państwa.